Ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar xarajatlari auditi: IAS 38 boʻyicha nimani kapitallashtirish mumkin

Tadqiqot va ishlanma: chegara qayerdan oʻtadi

IAS 38 har qanday ichki loyihani ikki bosqichga ajratishni talab qiladi: tadqiqot bosqichi va ishlanma bosqichi. Tadqiqot uchun qoida qatʼiy: aktiv tan olinmaydi, xarajatlar yuzaga kelgan paytda xarajatga chiqariladi (54-band).

Standart mantigi shunday: tadqiqot bosqichida kompaniya kelajakda ehtimoliy iqtisodiy naf keltiradigan aktiv mavjudligini isbotlay olmaydi (55-band). Tadqiqotga, masalan, yangi bilimlar olish, ularning natijalarini qoʻllash variantlarini izlash va tanlash, muqobil material, qurilma, mahsulot, jarayon va tizimlarni izlash kiradi (56-band).

Ishlanmaga, masalan, tajriba namunalari va modellarni loyihalash, yaratish va sinash, shuningdek yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot yoki jarayonning tanlangan variantini loyihalash, yaratish va sinash kiradi (59-band). Auditor uchun bu mezon: jamoa hisobotlarida hali variantlarni saralash davom etayotgan boʻlsa, ishlanma haqida gapirish erta.

Kapitallashtirishning oltita mezoni

Ishlanma xarajatlari nomoddiy aktiv sifatida faqat va faqat kompaniya barcha mezonlarni birdaniga isbotlay olgandagina tan olinadi (57-band). Bitta mezon boʻyicha ham dalil boʻlmasa, hammasi xarajatga chiqariladi. Amalda auditor har bir band boʻyicha ogʻzaki tasdiq emas, hujjat soʻraydi:

• tugallashning texnik imkoniyati: texnik topshiriq, prototip natijalari, yetakchi muhandis xulosasi;
• tugallash va foydalanish yoki sotish niyati: rahbariyat qarori, tasdiqlangan loyiha, byudjet;
• foydalanish yoki sotish qobiliyati: aniq kanal — ichki qoʻllash yoki bozor;
• kelajakdagi ehtimoliy naflar: mahsulot bozorining mavjudligi yoki kompaniya ichida foydaliligi, pul oqimlari hisob-kitobi;
• tugallash uchun yetarli resurslar: moliyalashtirish manbalari va jamoa koʻrsatilgan biznes-reja (61-band);
• ishlanma jarayonida aktivga tegishli xarajatlarni ishonchli baholash: umumiy xarajat ulushi emas, loyiha va soatlar boʻyicha hisob.

Qaysi xarajatlar tannarxga kiradi va qaysi paytdan boshlab

Ichki yaratilgan aktivning tannarxi — aktiv birinchi marta tan olish mezonlariga javob bergan kundan boshlab qilingan xarajatlar yigʻindisi. Allaqachon xarajatga chiqarilgan summalar keyin aktiv tannarxiga qaytarilmaydi (65 va 71-bandlar). Shu yerdan tipik xato: loyiha «yil boshidan» kapitallashtirilgan, mezonlar esa faqat yil oxirida tasdiqlangan.

Tannarxga bevosita bogʻliq xarajatlar kiradi: aktivni yaratishda sarflangan material va xizmatlar, xodimlar uchun xarajatlar, huquqni roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari hamda yaratishda ishlatilgan patent va litsenziyalar amortizatsiyasi (66-band). Aktivni tayyorlashga bevosita bogʻlanmagan sotuv, maʼmuriy va boshqa umumiy xarajatlar, aniqlangan samarasizlik va dastlabki operatsion zararlar, shuningdek xodimlarni oʻqitish xarajatlari kirmaydi (67-band).

Kompaniya tadqiqot bosqichini ishlanma bosqichidan ajrata olmasa, butun loyiha tadqiqot sifatida koʻriladi (53-band) — kapitallashtiradigan narsa qolmaydi.

Tabellar va xarajatlar taqsimotini tekshirish

Ishlanma xarajatlarining asosiy qismi — ish haqi. Shuning uchun auditorning asosiy protsedurasi kapitallashtirilgan summalarni birlamchi maʼlumotlar bilan solishtirishdir. Zaif joy — orqa sanada toʻldirilgan tabellar va barcha xodimlarga yagona taqsimlash stavkasi. Loyiha xarajatlarini ishonchli baholab boʻlmasa, (f) mezoni bajarilmagan hisoblanadi. Odatda quyidagilar soʻraladi:

• loyihalar boʻyicha tabellar: kim, necha soat va qaysi bosqichda ishlagan;
• ish haqi fondi va badallarning loyiha hamda joriy faoliyat oʻrtasida taqsimlanishi;
• aniq loyihaga bogʻlangan pudratchilar va ishlab chiquvchilar bilan shartnoma va dalolatnomalar;
• sanalar: loyiha tadqiqotdan ishlanmaga qachon oʻtgani va bu nima bilan tasdiqlangani;
• kapitallashtirilgan summada umumxoʻjalik xarajatlari, oʻqitish va muvaffaqiyatsiz iteratsiyalar xarajatlari yoʻqligi.

Kapitallashtirish chegarasiga shartli misol

Misol shartli raqamlarda, kompaniya maʼlumoti emas. Kompaniya yangi ishlab chiqarish jarayonini ishlab chiqmoqda. Yil davomida xarajat 1 000 shartli birlikni tashkil etdi: 900 — kompaniya barcha mezonlar bajarilganini isbotlay olgan kundan oldin, 100 — undan keyin. Aktiv 100 summada tan olinadi, 900 esa davr xarajati boʻlib qoladi va qayta kapitallashtirilmaydi. Bu hisob-kitob IAS 38dagi 65-band illyustratsiyasi mantigini takrorlaydi.

Keyingi yili yana 2 000 xarajat qilinib, jarayonda mujassam bilimning qoplanadigan summasi 1 900 deb baholansa, balans qiymati 2 100 boʻlganda 200 miqdorida qadrsizlanish zarari tan olinadi. Standartdagi illyustratsiya ham xuddi shunday tuzilgan.

Tugallanmagan ishlanmaning qadrsizlanishi

Hali foydalanishga tayyor boʻlmagan aktivni testsiz balansda qoldirib boʻlmaydi: IAS 36 boʻyicha bunday nomoddiy aktiv har yili balans qiymatini qoplanadigan summa bilan solishtirish yoʻli bilan qadrsizlanishga tekshiriladi, qadrsizlanish belgilari boʻlmasa ham (10-band). Sababi: foydalanishga topshirilgunga qadar noaniqlik yuqoriroq (11-band).

Auditor testning oʻtkazilgan-oʻtkazilmaganini, prognoz qaysi taxminlarga tayanganini, bozor, muddatlar va loyiha byudjeti oʻzgarmaganini koʻradi. Qoʻshimcha ravishda hisobotda davr xarajatiga chiqarilgan tadqiqot va ishlanmalar xarajatlarining umumiy summasi ochib beriladi (IAS 38, 126-band). Ilmiy-tadqiqot xarajatlari boʻyicha soliq imtiyozi alohida tekshiriladi — «Ilmiy-tadqiqot xarajatlari va soliq» sahifasiga qarang. Soliq jihatlarini bu yerda koʻrib chiqmaymiz.

Tekshiruvga nima tayyorlash kerak

Har bir loyiha boʻyicha paket yigʻing: ishga tushirish qarori, tadqiqotdan ishlanmaga oʻtishni qayd etuvchi hujjatlar, oltita mezon tasdigʻi, tabellar, pudratchilar bilan shartnomalar, byudjet, qoplanadigan summa hisob-kitobi. Uni audit boshlanishidan oldin yigʻgan maʼqul: shunda zaif joylar koʻrinadi va xarajatga chiqarish qarori auditor eʼtirozi ostida emas, oldindan qabul qilinadi.