Kapital qoʻyilmalar va tugallanmagan qurilish auditi

Kapital qoʻyilmalarga nimalar kiradi

5-son BHMS boʻyicha oʻz kuchi bilan qurilgan asosiy vosita uni yaratishga qilingan xarajatlar summasi boʻyicha baholanadi (14-band). Sotib olingan va yaratilayotgan obyektlar uchun standart boshlangʻich qiymatga nimalar kirishini sanab oʻtadi: oʻrnatish, montaj, sozlash va ishga tushirish xarajatlari, obyektni sotib olish yoki yaratish munosabati bilan qoplanmaydigan soliq va yigʻimlar, shuningdek aktivni ish holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boshqa xarajatlar (13-band).

Teskari qoida ham muhim. Mavjud obyektga kapital qoʻyilmalar uning qiymatini faqat obyektdan foydalanishdan keladigan kelgusi iqtisodiy naf oshganda koʻpaytiradi; qolgan barcha xarajatlar ular amalga oshirilgan davrning xarajati sifatida tan olinadi (25-band). Taʼmirlash, modernizatsiya va qoʻshimcha qurilishni tekshirishda bahs aynan shu chegara atrofida boʻladi.

• Auditor TQdagi xarajatlar tarkibini 13-banddagi roʻyxat bilan solishtiradi va unga kirmaydigan barcha narsani ajratadi: umumxoʻjalik xarajatlari, xodimlarni oʻqitish, allaqachon ishlayotgan obyektni saqlash xarajatlari.
• Sinov ishga tushirishda mahsulot olingan boʻlsa, u sof sotish qiymati boʻyicha baholanadi va kapital qoʻyilmalar summasidan ayiriladi (15-band). Bunday tushum daromadga chiqib ketmaganini tekshiramiz.
• Foydalanishga topshirilgandan keyingi, obyektdan kelgusida olinadigan nafni oshirmaydigan xarajatlar boshlangʻich qiymatda emas, xarajatlarda boʻlishi kerak.

Obyektni foydalanishga topshirish sanasi

Topshirish sanasi ikki narsani belgilaydi: xarajatlarning TQda toʻplanishi qachon toʻxtaydi va amortizatsiya qachon boshlanadi. 5-son BHMS boʻyicha qurilgan obyekt qiymati kapital qoʻyilmalar tugaganidan soʻng obyektni qabul qilish-topshirish asosida balansga kiradi (10-band), amortizatsiya esa obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan va ishga tushirilgan sanadan boshlab hisoblanadi (33-band).

IAS 16 mezonni mohiyati boʻyicha beradi: xarajatlarni obyekt qiymatida tan olish aktiv rahbariyat niyatiga mos ravishda foydalanish uchun yaroqli joy va holatga keltirilganda toʻxtaydi (20-band), amortizatsiya esa aktiv foydalanish uchun tayyor boʻlganda boshlanadi (55-band). Standart qiymatga kiritilmaydigan xarajatlar qatorida foydalanishga yaroqli obyekt hali ishga tushirilmagan yoki toʻliq yuklama bilan ishlamayotgan paytda qilingan xarajatlarni alohida nomlaydi (20-band, a kichik band).

Amalda auditor rasmiy sanani haqiqiy sana bilan solishtiradi. Odatiy holat: qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yil oxirida imzolangan, uskuna esa ishlab chiqarishda bir necha oy oldin ishga tushirilgan; yoki obyekt topshirilgan deb hisoblanadi, lekin unda ishlar davom etmoqda.

• Qabul qilish-topshirish dalolatnomasi sanasini haqiqiy ishga tushirish bilan solishtirish: uskunaning ish jurnallari, mahsulot chiqarish hisobotlari, sozlash-ishga tushirish dalolatnomalari.
• TQda haqiqatda ishlatilayotgan obyektlar yoʻqligini tekshirish: obyektlarni koʻzdan kechirish, inventarizatsiya maʼlumotlari, obyektdagi kommunal va xodimlar xarajatlari.

Kredit foizlarini kapitallashtirish

5-son BHMS boʻyicha asosiy vositalar toʻliq yoki qisman kredit hisobiga sotib olingan boʻlsa, kreditdan foydalanganlik uchun foizlar ularning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi. Qurilish uchun istisno qilingan: qurilish davrida qurilish uchun olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar yaratilgan obyektning boshlangʻich qiymatiga kiritiladi (13-band).

IAS 23 kengroq yondashadi: malakali aktivni sotib olish, qurish yoki ishlab chiqarishga bevosita taalluqli qarz xarajatlari uning qiymatiga kiradi, qolgan qarz xarajatlari esa xarajat sifatida tan olinadi. Qarz xarajatlariga standart foizlarni va kompaniya mablagʻ jalb qilish munosabati bilan koʻradigan boshqa xarajatlarni kiritadi. Qurilish umumiy qarzlar hisobidan moliyalashtirilganda summani qanday aniqlash kerakligi ham standartda yoritilgan.

Shuning uchun auditorning birinchi savoli: kompaniya hisobotni qaysi tizim boʻyicha tayyorlaydi. BHMS boʻyicha moliyaviy hisobotda 13-band qoidasi amal qiladi: foizlar faqat qurilish kreditlari boʻyicha va faqat qurilish davri uchun kapitallashtiriladi. MHXS boʻyicha hisobotda IAS 23 qoʻllanadi, kapitallashtirish davrini aniqlashning batafsil qoidalarini uning toʻliq matnidan olish kerak.

• Kreditning maqsadliligi: shartnoma, kredit maqsadi, hisobvaraq koʻchirmalari, qurilishga mablagʻlar harakati.
• Kapitallashtirish davri: qurilish davridan tashqarida hisoblangan foizlar obyekt qiymatiga kiritilmaydi va xarajatga chiqariladi.
• Summani hisoblash: hisoblash arifmetikasi, valyuta kreditida kurs, xarajatlarda ham, obyekt qiymatida ham ikki marta hisobga olinmaganlik.
• Tayyor asosiy vositalarni sotib olish uchun olingan kreditlar foizlari BHMS boʻyicha hisobda obyekt qiymatiga emas, xarajatlarga kiradi.

Shartli raqamlarda hisoblash misoli

Misol shartli va faqat tartibni tushuntirish uchun keltirilgan. Faraz qilaylik, kompaniya ombor qurilishini yillik 20% li 600 mln soʻmlik maqsadli kredit hisobiga amalga oshiradi. Qurilish olti oy davom etdi, shundan keyin obyekt qabul qilinib, foydalanishga topshirildi. Qurilish davridagi foizlar: 600 × 20% × 6/12 = 60 mln soʻm. Bu summa omborning boshlangʻich qiymatini oshiradi.

Obyekt topshirilgandan keyin hisoblangan foizlar uning qiymatiga kirmaydi: ular davr xarajatiga chiqariladi, omborning amortizatsiyasi esa topshirish sanasidan boshlab hisoblanadi. Agar hisobda barcha 12 oylik foizlar obyekt qiymatiga qoʻshilsa, aktiv oshirib koʻrsatilgan, xarajatlar esa kamaytirilgan boʻlardi. Tekshiruv aynan shunday ogʻishlarni aniqlaydi.

Tugallanmagan qurilish hisobotda

5-son BHMS hisobot davri oxiridagi tugallanmagan qurilish qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotni hisobotda ochib berishni talab qiladi (63-band, d kichik band). Auditor oshkor qilingan summa kapital qoʻyilmalar hisobvaraqlaridagi qoldiqqa mos kelishini, ishlari uzoq vaqt toʻxtab qolgan obyektlar boʻyicha eski qoldiqlar baholanmasdan turmasligini tekshiradi.

Foydalanishga topshirilgan sanadan boshlangan amortizatsiya umumiy qoida boʻyicha toʻxtatilmaydi; standart belgilangan tartibda konservatsiyaga oʻtkazish va obyektni qoʻshimcha qurish, rekonstruksiya yoki modernizatsiya uchun toʻliq toʻxtatish davri uchun istisno qiladi (35-band).

Odatiy xatolar

• Obyekt ishlayapti, lekin TQda turibdi: amortizatsiya hisoblanmaydi, foyda oshirib koʻrsatiladi.
• Qiymatga taʼmirlash, xodimlarni oʻqitish va umumiy qoʻshimcha xarajatlar kiritilgan.
• Foizlar tayyor obyektni sotib olish uchun olingan kredit boʻyicha yoki topshirilgandan keyingi davr uchun kapitallashtirilgan.
• Sinov ishga tushirish mahsuloti kapital qoʻyilmalarni kamaytirmasdan, daromadda aks ettirilgan.
• Tasdiqlovchi hujjatlar toʻliq emas: qabul qilish dalolatnomalari, smetalar, pudrat shartnomalari va xarajatlar boʻyicha birlamchi hujjatlar yoʻq.
• Yagona topshirish sanasi yoʻq: buxgalteriya, texnik boʻlim va soliq hisobi turli sanalarni koʻrsatadi.

Tekshiruv tartibi

• TQdagi obyektlar reestrini har biri boʻyicha jamlangan xarajatlar va moddalar kesimi bilan olamiz.
• Batafsil tekshiruv uchun obyektlarni tanlaymiz va pudrat shartnomalari, smetalar, bajarilgan ishlar dalolatnomalari, qabul qilish-topshirish dalolatnomalarini soʻraymiz.
• Foydalanishga topshirish sanalarini haqiqiy ishga tushirish va amortizatsiya hisoblash boshlanishi bilan solishtiramiz.
• Xarajatlar tarkibini standart meʼyorlariga muvofiqligini tekshiramiz va davr xarajatlarini ajratamiz.
• Kapitallashtirilgan foizlarni qayta hisoblaymiz va kapitallashtirish davrini tekshiramiz.
• Hisobotda oshkor qilinishini tekshiramiz va tuzatishlar boʻyicha takliflar bilan xulosalar tayyorlaymiz.