Kreditdan maqsadli foydalanish auditi: bank va investor uchun hisobot

Maqsadli foydalanish nega rasmiyatchilik emas, huquqiy shart

Agar kredit yoki qarz pulni muayyan maqsadlarga ishlatish sharti bilan berilgan boʻlsa, Fuqarolik kodeksiga koʻra qarz oluvchi kreditorga bunday foydalanishni nazorat qilish imkoniyatini taʼminlashi shart. Buzilish oqibatlari toʻgʻridan-toʻgʻri belgilangan: maqsadli qarz boʻyicha qarz beruvchi, agar shartnomada boshqacha koʻzda tutilmagan boʻlsa, summani va foizlarni muddatidan oldin qaytarishni talab qilishga haqli. Kredit shartnomasi boʻyicha kreditor keyingi kreditlashdan voz kechishi mumkin.

Shuning uchun xarajatlarni mustaqil tasdiqlash bankka koʻrsatiladigan iltifot emas, aks holda qarzni muddatidan oldin talab qilishga olib kelishi mumkin boʻlgan masalani oldindan yopish usulidir. Aniq maqsadlar, hisobotlar davriyligi va tasdiqlovchi hujjatlar roʻyxati kredit shartnomasi va uning ilovalarida belgilanadi — avvalo ularni diqqat bilan oʻqing.

Qaysi shakl mos: audit yoki kelishilgan protseduralar

Chalkashlik nomdan boshlanadi. Klassik auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobotning ishonchliligi haqida fikr bilan yakunlanadi. Kreditdan maqsadli foydalanishni tekshirish esa boshqa vazifa: muayyan operatsiyalar boʻyicha muayyan faktlarni tasdiqlash kerak. Buning uchun xalqaro standartlarda alohida shakl bor — kelishilgan protseduralar boʻyicha topshiriq (ISRS 4400).

Auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi qonunda auditorlik tashkilotlari auditorlik faoliyati standartlarida nazarda tutilgan boshqa hamrohlik xizmatlarini ham koʻrsatishi mumkinligi aytilgan. Bu standartlarga hamrohlik xizmatlari xalqaro standartlari ham kiradi. Qonun alohida qayd etadi: qonun talablaridan farq qiladigan tartibda oʻtkazilgan tekshiruv auditorlik tekshiruvi hisoblanmaydi — shuning uchun kelishilgan protseduralar hisobotini auditorlik xulosasi deb atab boʻlmaydi.

Shaklning asosiy xususiyati: ijrochi buyurtmachi bilan kelishilgan protseduralarni bajaradi va natijalarni bildiradi. U «yetarlilik» yoki «toʻgʻrilik» haqida xulosa chiqarmaydi — standart bunday topshiriq audit, sharh tekshiruvi yoki ishonch beruvchi boshqa topshiriq emasligini aniq aytadi. Bu yetarli yoki yetarli emasligi haqida xulosani bankning oʻzi chiqaradi.

Transh boʻyicha kelishilgan protseduralarga nimalar kiradi

Protseduralar roʻyxati shartnomaga bogʻliq, ammo odatdagi mantiq quyidagicha: transh tushishidan har bir toʻlovgacha va undan pul olingan maqsad natijasigacha. Protseduralarni ikki xil tushunib boʻlmaydigan qilib tavsiflash kerak: standart aniq va chalgʻitmaydigan ifodalarni talab qiladi.

• transh tushumini solishtirish: bank koʻchirmasi va shartnoma boʻyicha summa va sana;
• hisobvaraqdan toʻlovlarni tanlab yoki yppasiga tekshirish: oluvchi, toʻlov maqsadi, summa, sana;
• har bir toʻlovning shartnomadagi kredit maqsadiga va loyiha byudjetining ruxsat etilgan moddalariga mosligi;
• birlamchi hujjatlar mavjudligi: shartnomalar, hisob-fakturalar, dalolatnomalar, yuk xatlari, toʻlov topshiriqnomalari;
• tovar yoki xizmat olinganini tasdiqlash: qabul dalolatnomalari, mulkni hisobga qoʻyish maʼlumotlari;
• bogʻliq shaxslar bilan operatsiyalar va odatiy boʻlmagan oluvchilar — bank uchun alohida roʻyxat;
• foydalanilmagan mablagʻ qoldigʻi va uning joylashtirilishi;
• kelishilgan sanada moliyaviy kovenantlarga rioya qilish — agar kovenantlarni tekshirish topshiriqqa kirsa.

Faktik natijalar hisoboti qanday rasmiylashtiriladi

Boshlashdan oldin ijrochi va buyurtmachi shartlarni yozma ravishda qayd etadi. Standart ularni topshiriq xatida yoki boshqa mos yozma shaklda rasmiylashtirishni talab qiladi: tekshiruv predmeti, maqsad, hisobot foydalanuvchilari doirasi, protseduralar, adresat va hisobotning kutilayotgan shakli. Shartlarda ijrochi mustaqillik talablariga rioya qilishi shartmi-yoʻqmi, shu ham koʻrsatiladi.

Hisobotning oʻzi belgilangan sxema boʻyicha tuziladi. Unda bajarilgan protseduralar tavsifi va har bir protsedura boʻyicha natijalar, jumladan aniqlangan istisnolar keltiriladi. Natijalar — fikr va baholarsiz, obyektiv tekshirish mumkin boʻlgan faktik maʼlumotlar. Hisobotda maqsad koʻrsatiladi va u boshqa maqsad uchun mos kelmasligi mumkinligi, shuningdek qoʻshimcha protseduralar bajarilganda boshqa masalalar aniqlanishi mumkinligi haqida bayonot boʻladi.

Agar ijrochi natijalarning qisqacha xulosasini qoʻshsa, u obyektiv boʻlishi, hisobotda esa xulosani oʻqish toʻliq hisobotni oʻqishni almashtirmasligi haqida izoh boʻlishi kerak. Bank uchun bu qulay: istisnolar darhol koʻrinadi, tafsilotlar esa yoʻqolmaydi.

Hisobotni tarqatish masalasini oldindan muhokama qilgan maʼqul. Standart hisobotdan foydalanish yoki uni tarqatishni cheklashga yoʻl qoʻyadi, agar boshqa foydalanuvchilar maqsad yoki natijalarni notoʻgʻri tushunish xavfi boʻlsa yoki hisobotda maxfiy maʼlumot boʻlsa.

Kredit boʻyicha xarajatlar hisobotda: foizlarni kapitallashtirish

Agar kredit uzoq vaqt foydalanishga tayyorlanadigan obyektni (qurilish, ishlab chiqarish liniyasi) yaratish uchun olingan boʻlsa, bunday kredit boʻyicha foizlar davr xarajatlariga emas, obyekt qiymatiga kirishi mumkin. Bu MHXS (IAS 23) qoidasi: malakali aktivni sotib olish, qurish yoki ishlab chiqarishga bevosita taalluqli qarz xarajatlari uning qiymatiga kiritiladi, qolganlari xarajat sifatida tan olinadi.

Maqsadli foydalanishni tekshirish uchun bu ikki jihatdan muhim. Birinchidan, muayyan kredit bilan muayyan aktiv oʻrtasidagi bogʻliqlik kuzatilishi mumkin boʻlishi kerak — transhlar boʻyicha hujjatlar uni isbotlashga yordam beradi. Ikkinchidan, agar pulning bir qismi boshqa maqsadlarga ketgan boʻlsa, shu qism boʻyicha foizlar aktiv qiymatiga kirmasligi kerak. Bunday masalalarni baholash hisob boʻyicha alohida ish, kelishilgan protseduralar hisobotining qismi emas.

Shartli misol: transh boʻyicha natija qanday koʻrinadi

Misol shartli raqamlarda, haqiqiy kompaniyaga aloqador emas. Shartnoma uskuna xaridi va montaj uchun 1 000 mln soʻmlik transhni nazarda tutadi. Protseduralar kelishilgan: tushumni solishtirish, transh hisobvaraqdan barcha toʻlovlarni tekshirish, ularni maqsad bilan taqqoslash va hujjatlar roʻyxatini ilova qilish.

Natija: hisobotda 14 ta toʻlov sanalgan. 920 mln soʻmlik 12 ta toʻlov boʻyicha uskuna va montaj dalolatnomalar hamda shartnomalar bilan tasdiqlangan. 80 mln soʻmlik ikkita toʻlovda maqsad loyihaga havolasiz «shartnoma boʻyicha toʻlov» deb koʻrsatilgan — ijrochi buni oqibatlarini baholamay, istisno sifatida keltiradi. Qarz oluvchi bu ikki toʻlov boʻyicha tushuntirish va hujjatlarni oldindan tayyorlaydi, bank esa ular yetarli yoki yoʻqligini hal qiladi.

Qarz oluvchining odatiy xatolari

Koʻpincha muammolarni yomon niyat emas, hisobni tashkil etish yaratadi. Quyida tekshiruvdan oldin tuzatish maʼqul boʻlgan jihatlar.

• kredit va oʻz mablagʻlarini bitta hisobvaraqda toʻlovlarni belgilamasdan aralashtirish;
• toʻlov maqsadida umumiy ifodalar: ular orqali toʻlovni maqsad bilan bogʻlab boʻlmaydi;
• tekshiruv sanasida tovar olinganini tasdiqlovchi dalolatnomalarning yoʻqligi;
• iqtisodiy asossiz bogʻliq shaxslar foydasiga toʻlov;
• xarajat yoʻnalishini bank bilan yozma kelishmasdan oʻzgartirish;
• noaniq tuzilgan protseduralar: qadamlar roʻyxati oʻrniga «xarajatlarni tekshirish»;
• faktik natijalar hisoboti oʻrniga «auditorlik xulosasi»ni kutish.