Kreditorlik qarzi auditi: majburiyatlarning toʻliqligi

Nega asosiy xavf — hisobga olinmagan majburiyatlar

Oshirib koʻrsatilgan debitorlik qarzi odatda hujjatlarda koʻrinadi: joʻnatish yoʻq — qarz ham yoʻq. Kreditorlik qarzida qiyinroq: hisobda yoʻq narsani topish kerak. Majburiyat turli sabablarga koʻra aks ettirilmay qolishi mumkin: dalolatnoma davr yopilgandan keyin kelgan, yetkazib beruvchi hisob-fakturani kech yuborgan, xizmat hujjatsiz qabul qilingan, shartnoma imzolangan, lekin birlamchi hujjat buxgalteriyaga topshirilmagan.

Egasi va bank uchun majburiyatlarni kamaytirib koʻrsatish xavfli: u qarz yukini ham, moliyaviy natijani ham buzadi — davrga tegishli xarajatlar keyingi davrga oʻtib ketadi. Shuning uchun kreditorlik qarzini tekshirishda auditor yozilganini emas, yozilishi kerak boʻlganini ham qidiradi.

Hisobda yoʻq narsani qayerdan izlash kerak

Hisobga olinmaganni qidirish yetkazib beruvchilar hisobvaraqlari boʻyicha aylanma qaydnomasidan emas, balans sanasidan keyingi voqealardan boshlanadi. Hisobot sanasidan keyin toʻlangan yoki olingan, lekin davrga tegishli har bir narsa hisobga olinmagan majburiyat nomzodidir. Xalqaro standart kreditorlik qoldiqlari uchun aynan shu usulni koʻrsatadi.

• hisobot sanasidan keyin amalga oshirilgan toʻlovlar: nima uchun toʻlangan, yetkazib berish yoki xizmat qaysi davrga tegishli;
• davrning oxirgi kunlari va keyingi davrning dastlabki kunlaridagi yuk xatlari va qabul dalolatnomalari: tovar qaysi sanada haqiqatan kirim qilingan;
• yetkazib beruvchilar, pudratchilar, ijaraga beruvchilarning xatlari va daʼvolari, ayniqsa toʻlash yoki neustoyka toʻlash talabi bilan;
• xizmatlar uzluksiz koʻrsatiladigan shartnomalar (ijara, aloqa, qoʻriqlash, IT xizmat) va davr oxiriga ular boʻyicha hisoblashlar;
• kiruvchi hujjatlar jurnali va hali kelmagan dalolatnomalar roʻyxati: nima ishga qabul qilingan, lekin oʻtkazilmagan;
• baholangan majburiyatlar: foydalanilmagan taʼtillar, mukofotlar, kontragentlar bilan nizolar boʻyicha kutilayotgan jarimalar.

Kontragentlardan qoldiqlarni tasdiqlash

Yetkazib beruvchi boʻyicha qoldiqni tekshirishning asosiy usuli — tasdiqni yetkazib beruvchining oʻzidan olish. Bu tashqi dalil, ishonchliligi kompaniyaning ichki hujjatlaridan yuqori. XAS 505 da bunday protsedura maqsadi tegishli va ishonchli audit dalillarini olish sifatida belgilangan.

Kreditorlik qarzida nozik jihat bor: tasdiq faqat qoldigʻi nolga teng boʻlmagan yirik yetkazib beruvchilardan soʻralmaydi. Toʻliqlikni tekshirish uchun davr davomida katta aylanma boʻlgan, lekin davr oxirida qoldigʻi nol yoki juda kichik kontragentlardan ham solishtirma olish foydali — majburiyatlar koʻpincha aynan shu yerda «yoʻqoladi».

Yetkazib beruvchi javob bermasa, tekshiruv tugamaydi. Auditor muqobil protseduralarga oʻtadi. Kreditorlik qoldiqlari uchun standart keyingi toʻlovlarni, uchinchi shaxslar bilan yozishmalarni va tovarni qabul qilish yuk xatlari kabi hujjatlarni tekshirishni koʻrsatadi. Bundan tashqari, javob boʻlmasligi oʻzi ham avval aniqlanmagan jiddiy buzilish xavfidan dalolat berishi mumkin.

• kontragentlarni faqat qoldiq hajmi boʻyicha emas, davr aylanmasi boʻyicha ham tanlash;
• kontragent qoldiq bilan rozi yoki rozi emasligini oʻzi koʻrsatadigan ijobiy tasdiq soʻrash;
• olingan javoblarni hisob bilan solishtirish: sanalar, QQS, avanslar, qaytarishlar boʻyicha farqlar;
• javob boʻlmasa — keyingi toʻlovlar va tovar qabul qilish hujjatlarini tekshirish.

Muddati oʻtgan kreditorlik qarzi va daʼvo muddati

Yillar davomida «osilib» turgan qarzlar tekshiruvning alohida qismi. Buxgalter baʼzan bunday qarzni toʻlanmaydigan deb hisoblaydi, lekin huquqiy jihatdan hammasi daʼvo muddatiga va kompaniyaning oʻz harakatlariga bogʻliq.

FK boʻyicha umumiy daʼvo muddati — uch yil. Ijro muddati aniq belgilangan majburiyatlarda u ijro muddati tugagandan keyin boshlanadi, shartnoma sanasidan yoki dalolatnoma sanasidan emas. Shuning uchun auditor birinchi navbatda kreditorlik qarzini paydo boʻlish sanasi boʻyicha emas, toʻlov muddati boʻyicha taqsimlaydi.

Asosiy tuzoq — daʼvo muddatining uzilishi. Majburiyatli shaxs qarzni tan olishni bildiruvchi harakatlar qilsa, muddat uziladi va shundan keyin qaytadan boshlanadi, uzilishgacha oʻtgan vaqt esa yangi muddatga qoʻshilmaydi. Amalda bunday harakat sifatida imzolangan solishtirma dalolatnomasi, qisman toʻlov, kafolat xati boʻlishi mumkin. Demak, yetkazib beruvchi bilan muntazam solishtirgan kompaniya faqat yetkazib berish sanasiga tayanib daʼvo muddati oʻtganini aytolmaydi.

Shartli raqamlardagi misol. Yuk xati boʻyicha toʻlov muddati — 2023-yil 1-mart. Daʼvo muddatini hech narsa uzmagan boʻlsa, u 2026-yil 1-martda tugaydi. Lekin 2024-yil 15-iyunda tomonlar shu qarz boʻyicha solishtirma dalolatnomasini imzolagan boʻlsa, hisob shu sanadan qaytadan boshlangan. «Hisobda qarzga uch yildan oshdi» degan gap majburiyat bekor boʻlganini bildirmaydi.

Eski qarzlar hisobda nima qilinadi

Daʼvo muddati oʻtgan qarzni qanday aks ettirish haqidagi qarorni rahbariyat hujjatlar asosida qabul qiladi, buxgalter «his-tuygʻu» bilan emas. Bunda auditor tekshiradi: muddat boshlanishining tasdiqlangan sanasi bormi, qarzni tan olish harakatlari boʻlmaganmi, daʼvo yoki daʼvonoma yoʻqmi, summa asossiz hisobdan chiqarilmaganmi.

Soliq oqibatlari alohida va amaldagi Soliq kodeksi boʻyicha baholanadi; debitorlik qarzi boʻyicha maʼlum qoidalarni tekshirmay kreditorlik qarziga koʻchirmaslik kerak. SK da umidsiz qarz taʼrifi, jumladan, daʼvo muddati oʻtishiga ham taalluqli, biroq aks ettirish tartibi va shartlari qarz kimning tomonida ekaniga va qaysi soliq boʻyicha hisob-kitob qilinishiga bogʻliq. Bu masalani hisobdan chiqarishdan oldin soliq maslahatchisi bilan muhokama qilgan maʼqul.

Ish tartibi va odatiy xatolar

Kreditorlik qarzining sifatli tekshiruvi quyidagi tartibda boradi: avval kompaniyaga birlamchi hujjatlar qanday kelishini tushunish, soʻng qoldiqlarni muddatlar boʻyicha taqsimlash, keyin muhim qoldiqlarni tasdiqlash va balans sanasidan keyingi davrni tekshirish, faqat shundan keyin hisobdan chiqarish va zaxiralar boʻyicha xulosa chiqarish. Natija aniqlangan farqlar roʻyxati, summalar va hujjatga havola bilan rasmiylashtiriladi.

• hisobni haqiqiy yetkazib berish sanasi boʻyicha emas, dalolatnoma olingan sana boʻyicha yuritish;
• avanslar va kreditorlik qarzini kontragentlar kesimida alohida ochmasdan oʻzaro hisobga olish;
• tovar boʻyicha qarzlar bilan soliq va badallar boʻyicha qarzlarni bitta satrda aralashtirish;
• «eski» qarzlarni daʼvo muddati boshlanishining tasdiqlangan sanasisiz hisobdan chiqarish;
• sud qarori boʻlmaguncha daʼvolar va neustoykalarga eʼtibor bermaslik;
• solishtirmani faqat davr oxirida katta qoldigʻi bor kontragentlar bilan olib borish;
• kiruvchi hujjatlar boʻyicha davrni yopish uchun masʼul shaxsning yoʻqligi.