Loyiha va injiniring kompaniyasi auditi: bosqichlar boʻyicha tushum va subpudrat

Bosqichlar boʻyicha tushum qanday tan olinadi

2-son BHMS «Asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromadlar» (Iqtisodiyot va moliya vazirligining 14.06.2024 yildagi 132-son buyrugʻi, roʻyxat raqami 3542) nuqtai nazaridan loyihalash ishlari bir necha davr davomida bajariladigan xizmatlardir. Bitim natijasini ishonchli baholash mumkin boʻlsa, daromad hisobot sanasidagi tugallanish darajasiga qarab tan olinadi (18-band). Shartlardan biri — balans sanasidagi tugallanish darajasi yuqori ishonchlilik bilan baholanishi.

Baholash usulini kompaniya tanlaydi. Loyiha ishlarida koʻpincha shartnoma boʻyicha qilingan xarajatlarning umumiy baholangan xarajatlardagi ulushi qoʻllanadi (21-band). Natijani baholab boʻlmasa, daromad faqat qoplanadigan xarajatlar doirasida tan olinadi (22-band).

MHXS hisobotida IFRS 15 amal qiladi: ijro majburiyati bir lahzada yoki vaqt davomida bajarilishi mumkin — xizmatlar uchun odatda ikkinchisi. Auditor tanlangan progress baholash usuli izchil qoʻllanayotganini va ishlar mohiyatiga mosligini tekshiradi.

Bosqich dalolatnomalari va tugallanmagan ishlar

Auditor toʻrt qatlam hujjatni solishtiradi: shartnoma va bosqichlar jadvali, topshirish-qabul qilish dalolatnomalari, mehnat va xarajatlar boʻyicha birlamchi maʼlumotlar, loyihaning haqiqiy holati. Ular orasidagi nomuvofiqlik tuzatishlarning asosiy manbaidir.

• bosqich dalolatnoma bilan imzolangan, ammo buyurtmachi natijani qabul qilmagan yoki izoh bilan qabul qilgan — tushum erta tan olingan boʻlishi mumkin;
• ishlar bajarilgan, dalolatnoma yoʻq — tushum oʻz vaqtida tan olinmagan boʻlishi mumkin, tugallanmagan ishlab chiqarish vujudga keladi;
• buyurtmachi avansi tushum sifatida aks ettirilgan: oraliq toʻlovlar va avanslar daromad hisoblanmaydi (2-son BHMSning 21-bandi);
• loyiha xarajatlari tugallanmagan ishga tegishli boʻlsa-da, joriy xarajatga yozilgan yoki aksincha;
• loyiha boʻyicha umumiy xarajatlar bahosi hajm oshganiga qaramay uzoq vaqt qayta koʻrib chiqilmagan.

Uzoq muddatli loyihalarning soliq oqibatlari

Loyiha-qidiruv ishlari va boshqa uzoq muddatli shartnomalar boʻyicha QQS bazasi har bir kalendar oy oxiriga haqiqatda bajarilgan ishlar hajmi qiymatidan, soliqsiz aniqlanadi (Soliq kodeksining 248-moddasi). Shartnomada oylik topshirish nazarda tutilmagan boʻlsa, aylanma sanasi har bir oyning oxirgi kuni hisoblanadi (242-modda).

Foyda soligʻi uchun uzoq muddatli shartnomalar boʻyicha 303-modda qoʻllanadi: shartnomaning haqiqiy bajarilishi shartnoma boʻyicha qilingan xarajatlarning umumiy xarajatlardagi ulushi asosida aniqlanadi. Shartnomada bosqichma-bosqich topshirish nazarda tutilmagan boʻlsa, daromad hisob maʼlumotlari asosida tekis taqsimlanadi. Avval hisobga olingan daromad joriy davr daromadidan ayriladi.

Kelgusi xizmatlar hisobiga olingan avanslar foyda soligʻi uchun daromadga kiritilmaydi (304-modda). QQS uchun tartibni har bir shartnoma boʻyicha 248-modda va shartnoma shartlariga koʻra alohida tekshiring.

Subpudrat: xarajatlarni nima tasdiqlaydi

Loyiha kompaniyalari koʻpincha boʻlimlarning bir qismini subpudratchilarga beradi: geodeziya, izlanishlar, muhandislik tarmoqlari, ekspert xulosalari. Foyda soligʻini hisoblashda xarajatlar asoslangan va hujjat bilan tasdiqlangan boʻlsa qabul qilinadi (305-modda), shu sababli auditor faqat subpudratchi dalolatnomasiga qarab qolmaydi.

• subpudrat shartnomasi, texnik topshiriq va muddat buyurtmachi bilan shartnoma shartlariga mos keladimi;
• subpudratchi ishi natijasi loyihada haqiqatan ishlatiladimi: hujjat boʻlimlari, xulosalar, chizmalar;
• dalolatnomalar va hisobvaraq-fakturalar bosqich boʻyicha tushum tan olingan davrga rasmiylashtirilgan;
• iqtisodiy maʼnosiz, aloqador ijrochilar bilan hisob-kitoblar yoʻqmi;
• subpudratchi soliq organlarida hisobda turmagan xorijiy shaxs boʻlsa va xizmat joyi Oʻzbekiston hisoblansa, QQSni soliq agenti — xaridor hisoblaydi (255-modda).

Xorijiy buyurtmachilar

Xizmatlar sotilgan joyning umumiy qoidasi: xaridorlar Oʻzbekiston hududida faoliyat yuritsa yoki shu yerda boʻlsa, Oʻzbekiston hisoblanadi (Soliq kodeksining 241-moddasi). Biroq Oʻzbekistondagi koʻchmas mulk bilan bevosita bogʻliq xizmatlar, jumladan arxitektura loyihasini ishlab chiqish, alohida qoidaga tushadi — sotilgan joy obyekt boʻyicha aniqlanadi.

Loyiha kompaniyasi uchun bu shuni anglatadi: xorijiy buyurtmachi uchun, ammo Oʻzbekistondagi obyekt boʻyicha loyiha va xorijdagi obyekt boʻyicha shunday loyiha turli QQS maqomiga ega boʻlishi mumkin. Auditor kompaniya har bir shartnoma boʻyicha xizmat sotilgan joyni qanday aniqlaganini va xulosalar hujjat bilan tasdiqlanganini tekshiradi. Alohida valyuta hisob-kitoblari va kurs farqlari tekshiriladi.

Ekspertlarni jalb qilish

Loyiha tayyorlik darajasini buxgalteriya usullari bilan har doim ham baholab boʻlmaydi. ISA 620 (XAS) boʻyicha auditor eksperti — buxgalteriya va audit sohasidan tashqari kompetensiyaga ega shaxs yoki tashkilot boʻlib, uning ishi yetarli va tegishli audit dalillarini olish uchun ishlatiladi. Amalda bu bajarilgan boʻlimlarning haqiqiy hajmini baholaydigan mustaqil muhandis yoki smetachi.

Hisoblash namunasi (shartli raqamlar)

Shartli loyiha: shartnoma narxi — 1 000 shartli birlik, umumiy baholangan xarajatlar — 800. Birinchi davr oxirigacha 320 xarajat qilingan: ulush 320 / 800 = 40 %, davr tushumi — 400. Ikkinchi davr oxiriga 600 qilingan: ulush 75 %, jamlangan tushum 750, ikkinchi davr tushumi — 750 − 400 = 350.

Agar umumiy xarajatlar bahosi oshirilib 1 000 ga yetkazilsa va oʻsha 600 qilingan boʻlsa, ulush 60 % ga tushadi, jamlangan tushum — 600, davr tushumi esa 200 gacha kamayadi. Auditor aynan shunday baho qayta koʻrib chiqilishini eng ehtiyotkorlik bilan tekshiradi. Yuqoridagi raqamlar faqat usulning namunasi, stavka yoki norma emas.