Moliyaviy qoʻyilmalar auditi: aksiyalar, ulushlar, berilgan qarzlar

Qanday normalar qoʻllanadi

Milliy hisobotda moliyaviy investitsiyalar hisobini 2024-yilda tasdiqlangan 12-son BHMS tartibga soladi. Unga havola Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunda mavjud.

Kompaniya MHXS boʻyicha hisobot tayyorlasa, qarz va ulush instrumentlariga MHXS (IFRS) 9, assotsiatsiyalangan kompaniyalar va qoʻshma korxonalardagi ulushlarga MHXS (IAS) 28, boshqa aktivlarning qadrsizlanishini tekshirishga MHXS (IAS) 36 qoʻllanadi. Kompaniya qaysi bazani qoʻllashi auditdan oldin aniqlanadi: baholash usullari ham, ochib beriladigan maʼlumotlar tarkibi ham shunga bogʻliq.

Mavjudlik va huquqlar: auditor nimani tasdiqlaydi

Birinchi vazifa — qoʻyilma mavjudligi va aynan kompaniyaga tegishliligiga ishonch hosil qilish. 505-son Xalqaro audit standarti (XAS) auditor uchinchi shaxslardan bevosita olgan tashqi tasdiqlar shaklidagi dalillar kompaniyaning ichki dalillaridan ishonchliroq boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydi. Shu sababli qoʻyilmalar boʻyicha auditor odatda kontragentlar va egalardan tasdiq soʻraydi.

• MChJ ulushlari boʻyicha — ishtirokchilar reyestridan koʻchirma yoki ulush hajmi va toʻlanganini tasdiqlovchi taʼsis hujjatlari;
• aksiyalar boʻyicha — depo hisobvaragʻidan yoki aksiyadorlar reyestridan koʻchirma;
• berilgan qarzlar boʻyicha — shartnomalar, toʻlov jadvallari va qarz oluvchi bilan solishtirma dalolatnoma;
• depozitlar boʻyicha — bankning qoldiq va shartlar haqidagi tasdigʻi;
• bitim maxsus tasdiq talab qilgan boʻlsa, vakolatli organlarning sotib olish haqidagi qarorlari.

Baholash: hisobga olingan qiymat nimaga bogʻliq

MHXS (IFRS) 9 moliyaviy aktivlarni biznes-model va pul oqimlari xususiyatlari boʻyicha ajratadi. Aktiv shartnomada nazarda tutilgan pul oqimlarini olish uchun saqlansa va shartnoma shartlari faqat asosiy summa va foizlar toʻlovini keltirib chiqarsa, u amortizatsiya qilingan qiymatda baholanadi. Pul oqimlari uchun ham, sotish uchun ham saqlanadigan aktivlar boshqa jami daromad orqali haqqoniy qiymatda baholanadi. Qolgan hamma narsa foyda yoki zarar orqali haqqoniy qiymatda baholanadi.

Amalda bu auditor biznes-model haqidagi hujjatni va haqqoniy qiymat hisob-kitobini — kotirovka manbasini, baholash hisobotini, farazlarni — koʻrishi kerakligini bildiradi. Qiymatni baholovchi aniqlasa, auditor uning malakasi va farazlarining maʼqulligini baholaydi.

Boshqa kompaniyalardagi ulushlar va ulushli ishtirok usuli

MHXS (IAS) 28 assotsiatsiyalangan kompaniyalarga qoʻyilmalarni ulushli ishtirok usulida hisobga olishni talab qiladi. Investor moliyaviy va operatsion siyosat boʻyicha qarorlarda ishtirok eta oladigan kompaniya assotsiatsiyalangan hisoblanadi. Investor bevosita yoki bilvosita ovozlarning 20 foizi yoki undan koʻpiga ega boʻlsa, sezilarli taʼsir mavjud deb faraz qilinadi.

Tekshiruvda auditor faqat ulush hajmiga emas, balki taʼsirning real dastaklariga ham qaraydi: direktorni tayinlash huquqi, kengashdagi ishtirok, ishtirokchilar kelishuvlari. 20 foizdan kam ulush taʼsir yoʻqligini kafolatlamaydi, 20 foizdan koʻp ulush esa boshqa ishtirokchilarning bloklovchi huquqlarida taʼsir bermasligi mumkin. Bu xulosalar hujjatlashtirilishi kerak.

Qoʻyilmalarning qadrsizlanishi

Qarz qoʻyilmalari — qarzlar va obligatsiyalar uchun MHXS (IFRS) 9 kutilayotgan kredit zararlariga asoslangan qadrsizlanish talablarini nazarda tutadi. Boshqa aktivlarga MHXS (IAS) 36 qoʻllanadi: kompaniya aktivning balans qiymatini qoplanadigan summagacha kamaytirishi va qadrsizlanishdan zararni tan olishi shart.

Auditor eʼtibor beradigan belgilar: mablagʻ qoʻyilgan kompaniyaning zararlari yoki manfiy sof aktivlari, qarz boʻyicha kechikish, investitsiya obyekti asosiy shartnomalarni yoʻqotishi, qarz oluvchining bankrotligi. Tipik xato — aloqador kompaniyaga uning toʻlov qobiliyatini tahlil qilmasdan qarz berish va toʻlamaslik aniq belgilari boʻlsa ham uni nominal qiymatda saqlash.

Ishtirokdan olingan dividendlar va soliqlar

Soliq kodeksiga koʻra, yuridik shaxs Oʻzbekiston rezidentiga toʻlaydigan dividendlardan soliq toʻlov manbaida undiriladi va oluvchi tomonidan soliq bazasini aniqlashda chegirib tashlanadi. Shu sababli yuridik shaxs — oluvchi odatda soliqni ikkinchi marta toʻlamaydi, ammo tushumni soliq hisobida toʻgʻri aks ettirishi shart.

Dividendlarni norezident toʻlasa, oluvchi soliqni oʻzi Soliq kodeksi 337-moddasi birinchi qismining 11-bandidagi stavka boʻyicha aniqlaydi — dividendlar uchun u 5 foizni tashkil etadi, bunda xalqaro shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, chet elda toʻlangan soliq hisobiga kamaytirib boʻlmaydi.

Audit uchun foydani taqsimlash toʻgʻrisidagi qarorni, kelib tushgan toʻlov summasini va hisobdagi yozuvni solishtirish muhim: dividend daromadda unga boʻlgan huquq vujudga kelgandagina tan olinishi kerak, shoʻba kompaniya «vaʼda» bergani uchun emas.

Tekshiruvga nimani tayyorlash kerak

Hujjatlar toʻplami qanchalik erta yigʻilsa, tekshiruv shunchalik tez oʻtadi. Amaliy tartib: avval qoʻyilmalar reyestri balans maʼlumotlari bilan solishtiriladi, keyin har bir muhim pozitsiya boʻyicha tasdiqlar soʻraladi, soʻngra auditor baholash va qadrsizlanishga oʻtadi. Reyestr va hisob oʻrtasidagi farqlarni audit jarayonida emas, uning boshlanishigacha aniqlab tuzatgan maʼqul.

Shartli raqamlardagi misol: kompaniya boshqa jamiyatdagi ulushni 500 mln soʻm qiymatda hisobga oladi, investitsiya obyekti hisobotidagi sof aktivlar esa bu summaning faqat bir qismini tashkil etadi. Bu qoplanadigan summa hisob-kitobini va farq zarar sifatida tan olinmaganining asosini soʻrash uchun sababdir.

• barcha moliyaviy qoʻyilmalar reyestri: summalar, sanalar va kontragentlar;
• har bir pozitsiya boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlar va qarzlar boʻyicha solishtirma dalolatnomalar;
• investitsiya obyektlarining hisobotlari hamda haqqoniy qiymat yoki sof aktivlar hisob-kitoblari;
• ishtirokchilarning dividend toʻlash haqidagi qarorlari va toʻlov hujjatlari;
• qadrsizlanish yoʻqligining asosi yoki shakllantirilgan zaxira hisob-kitobi.