Nazorat vositalari testlari va javob protseduralari (ISA 330)

Javob protseduralarining ikki turi

Nazorat vositalari testi — nazoratlarning operatsion samaradorligini baholashga qaratilgan protsedura: ular tasdiqlar darajasida jiddiy buzib koʻrsatishlarning oldini oladimi yoki ularni aniqlab, tuzatadimi. Mohiyati boʻyicha tekshiruv jiddiy buzib koʻrsatishlarni aniqlashga qaratilgan; u tafsilotlar testlarini (operatsiyalar sinflari, qoldiqlar va ochib berishlar boʻyicha) hamda mohiyati boʻyicha analitik protseduralarni oʻz ichiga oladi.

Oddiyroq aytganda: nazorat testi «tizim ishlayaptimi» degan savolga, mohiyati boʻyicha tekshiruv esa «summa toʻgʻrimi» degan savolga javob beradi. Nazoratga tipik misol — toʻlovni bankka yuborishdan oldin ikkinchi xodim tomonidan kelishish. Nazorat testi yil davomida toʻlovlar tanlanmasi kelishilganmi-yoʻqmi, shuni koʻrsatadi; mohiyati boʻyicha tekshiruv esa muayyan toʻlovlarni shartnomalar va bank koʻchirmalari bilan solishtiradi.

Auditor nazoratlarni qachon sinashi shart

Standart ikki holatni koʻrsatadi. Birinchisi: auditor xavflarni baholashda nazoratlar samarali ishlaydi deb hisoblaydi va mohiyati boʻyicha tekshiruvning xarakteri, muddati va hajmini belgilashda shunga tayanmoqchi. Ikkinchisi: faqat mohiyati boʻyicha tekshiruv yetarli va tegishli audit dalillarini olish uchun kifoya qilmaydi.

• Nazoratlar yaxshi yoʻlga qoʻyilgan va kundan-kunga takrorlanadi — ularning ishlashi tasdiqlansa, auditor mohiyati boʻyicha tekshiruvni qisqartirishi mumkin.
• Operatsiyalar asosan avtomatik bajariladi, hujjatli iz minimal: summani tanlanma orqali tekshirish yetmaydi, nazoratning oʻzini tekshirish kerak.
• Auditor nazoratlarga tayanishni rejalashtirmasa, nazorat testlari oʻtkazilmaydi va asosiy ish hajmi mohiyati boʻyicha tekshiruvga tushadi.

Nazorat ishlayotganini qanday tekshiradilar

Buning uchun xodimlarni soʻrab chiqishning oʻzi yetarli emas. Soʻrov hujjatlarni tekshirish, kuzatish yoki nazoratni qayta bajarish bilan birga olib boriladi: kuzatuv nazorat ishlashini faqat u oʻtkazilgan paytdagina tasdiqlaydi, shuning uchun hujjatlarni tekshirish yoki qayta bajarish bilan birga olib borilgan soʻrov koʻproq ishonch beradi.

Auditor nazorat tekshirilayotgan davr mobaynida qanday qoʻllanganini, qanchalik izchil ekanini va kim yoki nima yordamida bajarilganini aniqlaydi. Shuningdek, sinalayotgan nazorat boshqa (bilvosita) nazoratlarga bogʻliq emasligini va ularning ishlashi uchun dalillar kerak-kerakmasligini belgilaydi. Auditor nazoratga qanchalik koʻp tayansa, unga shunchalik ishonarli dalillar kerak boʻladi.

• Nazorat bajarilganini tasdiqlovchi hujjatlarni tayyorlang: imzolar, vizalar, kelishuv jurnallari, sanali tizim loglari.
• Nazoratni kim bajarishini va taʼtil davrida kim almashtirishini oldindan belgilang.
• Hisob dasturida kirish huquqlari qanday cheklanganini koʻrsating: avtomatlashtirilgan nazoratlar uchun bu tekshiruvning asosi.

Muddatlar: oraliq davr va oldingi auditlar

Nazorat auditor unga tayanmoqchi boʻlgan lahzada yoki davr mobaynida sinaladi. Dalillar oraliq davrda olingan boʻlsa, auditor shu sanadan keyingi nazoratlardagi muhim oʻzgarishlar haqida dalil olishi va qolgan davr uchun qanday qoʻshimcha dalillar kerakligini belgilashi lozim.

Oldingi auditlar dalillaridan har doim foydalanib boʻlmaydi. Nazorat oʻzgarmagan va muhim xavf bilan bogʻliq boʻlmasa, uni kamida har uchinchi auditda bir marta sinash kerak, shu bilan birga nazoratlarning bir qismi har yili sinaladi. Muhim xavf boʻyicha tayaniladigan nazoratlar joriy davrda sinaladi. Nazorat oʻzgargan boʻlsa, oldingi dalillar yetarli emas.

Mohiyati boʻyicha tekshiruv har doim majburiy

Nazoratlar samarali deb topilgan taqdirda ham auditor baholangan xavflardan qatʼi nazar, har bir jiddiy operatsiyalar sinfi, qoldiq va ochib berish boʻyicha mohiyati boʻyicha tekshiruv oʻtkazadi. Standart sababini tushuntiradi: xavfni baholash subyektiv xarakterga ega, ichki nazoratning esa bartaraf etib boʻlmaydigan cheklovlari bor, jumladan rahbariyat tomonidan nazoratni chetlab oʻtish.

Mohiyati boʻyicha analitik protseduralar odatda bashorat qilsa boʻladigan katta hajmdagi operatsiyalarga qoʻllaniladi, masalan, tipik savdolardan tushum yoki aloqa xarajatlari. Muhim xavf boʻyicha yagona javob faqat mohiyati boʻyicha tekshiruv boʻlsa, u tafsilotlar testlarini oʻz ichiga olishi shart. Har qanday holatda mohiyati boʻyicha tekshiruv davrni yopish protseduralarini ham qamrab oladi: hisobotni tayyorlashda amalga oshirilgan jiddiy provodkalar va tuzatishlarni oʻrganish.

Nazorat ishdan chiqsa nima qilinadi

Auditor tayanmoqchi boʻlgan nazoratlardan chetga chiqishlar eʼtibordan chetda qolmaydi: auditor mohiyatini va ehtimoliy oqibatlarini tushunish uchun aniq savollar beradi. Soʻng u oʻtkazilgan testlar tayanish uchun yetarlimi, qoʻshimcha testlar kerakmi yoki buzib koʻrsatish xavfini mohiyati boʻyicha tekshiruv bilan yopish kerakmi, shuni hal qiladi. Amalda bu tanlanmalarni kengaytirish va kompaniyaga qoʻshimcha soʻrovlar yuborishni anglatadi.

Teskari holat ham muhim: mohiyati boʻyicha tekshiruvda buzib koʻrsatishlar topilmaganligi nazoratlar samaradorligining isboti emas. Shuning uchun «xato topilmadi» degani «nazorat ishlayapti» degani emas.

Kompaniya uchun amaliy xulosa: nazoratlar qanchalik yaxshi hujjatlashtirilgan va yil davomida qanchalik barqaror bajarilsa, auditorning ularga tayanishi uchun asoslar shunchalik koʻp; tasdiqlovchi hujjatlar boʻlmasa, auditor nazoratni ishlayapti deb hisoblay olmaydi va yukni mohiyati boʻyicha tekshiruvga, yaʼni birlamchi hujjatlarga koʻproq soʻrovlarga oʻtkazadi.