Norezidentlar bilan hisob-kitoblar auditi: shartnomalar, manbadagi soliq, valyuta nazorati

Qaysi toʻlovlardan norezidentlarga manbada soliq ushlanadi

Soliq kodeksining 351-moddasi doimiy muassasasiz faoliyat yuritayotgan norezident daromadlarini sanab oʻtadi. Dividend va foizlardan tashqari, roʻyxatga quyidagilar ham kiradi:

• Oʻzbekistonda har qanday nomoddiy aktivdan foydalanish yoki unga huquqlar berish uchun royalti;
• Oʻzbekistonda yuzaga keladigan xatarlarni sugʻurtalash, birgalikda sugʻurtalash va qayta sugʻurtalash shartnomalari boʻyicha sugʻurta mukofotlari;
• texnik xizmatlar uchun daromadlar — boshqaruv, texnik yoki maslahat xarakteridagi xizmatlar haqi;
• norezidentning Oʻzbekiston hududida xizmat koʻrsatishdan olgan boshqa daromadlari.

Oʻzbekistondagi manbalardan olingan daromad hisoblanmaydigan holatlar

Xorijliklarga qilingan har bir toʻlov soliqqa tortilmaydi. 351-modda tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha daromadlarni, agar ular faqat norezidentning oʻz nomidan va manfaatida amalga oshirilsa hamda faqat Oʻzbekistonda tovar sotib olish yoki tovarni mamlakatga olib kirish bilan bogʻliq boʻlsa, bevosita istisno qiladi — moddada koʻrsatilgan qoʻshimcha shartlar bajarilganda. Shuning uchun import tovar yetkazib berilishi uchun oddiy toʻlov oʻz-oʻzidan soliq ushlash degani emas, ammo istisno shartlarini shartnoma va olib kirish hujjatlari boʻyicha tekshirish kerak.

Oʻzbekiston hududidan tashqarida koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlov ham mamlakat manbalaridan olingan daromadga kirmaydi. Shartnomada xizmatlar ham mamlakat ichida, ham tashqarisida koʻrsatilsa, soliq har bir xizmat turi boʻyicha alohida hisoblanadi, norezident esa umumiy summa taqsimlanganini koʻrsatuvchi tasdiqlangan hisob hujjatlarini taqdim etishi shart. Bunday taqsimot boʻlmasa, toʻlanadigan summaning hammasi soliqqa tortiladi. Bu koʻp uchraydigan yoʻqotish nuqtasi: shartnomada «loyiha uchun» bitta narx bor, ammo taqsimot yoʻq.

Komissiya sxemalari uchun alohida qoida bor: norezidentda tovarni sotib olish qiymati haqidagi hujjatlar boʻlmasa, soliq norezident oladigan butun summadan ushlanadi.

Stavkalar va hisoblash tartibi

Stavkalar 353-moddada belgilangan: dividend va foizlar uchun 10%, xalqaro tashuvlar va xalqaro aloqa uchun telekommunikatsiyalar uchun 6%, ayrim bank daromadlari uchun 0%, boshqa daromadlar uchun 20% — masalan, maslahat xizmatlari oxirgi toifaga kiradi. Soliq bazasi har bir toʻlovda alohida aniqlanadi, soliq esa milliy valyutada, daromad norezidentga toʻlangan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha hisoblanadi va toʻlanadi.

Oʻzbekiston yuridik shaxsi toʻlaydigan dividendlar uchun tuzatish amal qiladi: ushlanadigan soliq shu yuridik shaxsning oʻzi boshqa Oʻzbekiston kompaniyalaridan olgan dividendlar boʻyicha avval toʻlangan soliq miqdoriga kamayadi. Shartlar — norezidentning ulushi kamida 25% va dividend toʻlanishidan oldin kamida 365 kalendar kun uzluksiz egalik qilish. Bu norma 2026-yil 1-yanvardan kiritilgan.

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Kompaniya xorijiy firmaga Oʻzbekistonda bajarilgan maslahat xizmatlari uchun toʻlov sanasidagi MB kursi boʻyicha 50 000 000 soʻmga teng summani toʻlaydi. Bu boshqa daromadlar boʻlib, stavka 20%: soliq — 10 000 000 soʻm. Qoʻllanadigan xalqaro shartnoma boʻlmasa yoki u hujjatlar bilan tasdiqlanmagan boʻlsa, shu summa ushlanadi, norezidentga esa qoldiq oʻtkaziladi.

Soliq qachon ushlanmaydi va imtiyozni qanday tasdiqlash kerak

354-modda soliq agenti soliq ushlamaydigan holatlarni koʻrsatadi: toʻlov norezidentning doimiy muassasasiga tegishli va agentda soliq organi tomonidan roʻyxatga olinganligi haqida maʼlumotnoma bor; 0% stavka qoʻllanadi; daromadlar Oʻzbekistonda soliqqa tortilmaydigan xalqaro shartnoma boʻyicha toʻlanadi va 358-moddadagi tasdiq taqdim etilgan.

Ikki tomonlama soliqqa tortishni oldini olish toʻgʻrisidagi shartnomani qoʻllash — tekshiruvning eng koʻp uchraydigan predmeti. 357-moddaga koʻra, shartnoma daromad oluvchi soliq rezidentligi haqidagi hujjatni toʻlov sanasidan kechiktirmay taqdim etgan taqdirdagina qoʻllanadi. Dividend, foiz va royalti uchun agent norezidentning daromadga haqiqiy huquqi borligini tasdiqlashni talab qilishga haqli. 358-moddaga koʻra rezidentlik hujjati konsullik legalizatsiyasi yoki apostilli asl nusxa yoxud shunday asl nusxaning notarial tasdiqlangan nusxasi boʻlishi kerak — boshqa joiz shakllar ham bor. Toʻlovdan keyin olingan maʼlumotnoma imtiyozni tasdiqlamaydi.

Muddatlar, hisobot va xato oqibatlari

Soliq agenti norezidentlar daromadlaridan olinadigan soliq boʻyicha hisobotni toʻlov amalga oshirilgan oydan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay hisobga turgan joyidagi soliq organiga topshiradi. Ushlangan soliq byudjetga toʻlov kunidan keyingi kundan kechiktirmay oʻtkaziladi, banklar uchun esa (dividend va foizlardan tashqari) keyingi oyning 5-sanasigacha.

Soliq ushlanmagan yoki xalqaro shartnoma notoʻgʻri qoʻllangan boʻlsa, agent ushlanmagan summani va penyani byudjetga oʻtkazishi shart. Soliqni ushlamasdan oʻz mablagʻi hisobidan toʻlash agent majburiyati bajarilgan deb hisoblanishiga olib keladi — ammo bu holda kompaniya xarajatni oʻz zimmasiga oladi, uni shartnoma va byudjetda nazarda tutish kerak.

Valyuta qismi: aktivlar repatriatsiyasi

Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, rezident tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlar repatriatsiyasini taʼminlashi shart. Norezident majburiyatining bajarilishi faqat pul yoki tovar (ish, xizmat) kelib tushishi emas, balki majburiyatni qarama-qarshi bir jinsli talab bilan hisobga olish yoʻli bilan bekor qilish ham hisoblanadi. Norezident majburiyati yuzaga kelgan sanadan boshlab repatriatsiya muddati 180 kundan oshsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida baholanadi.

Jarima toʻlov yoki eksport sanasidan 180 kun oʻtgach kechikish 45 kundan (kichik tadbirkorlik subyektlari uchun 90 kundan) oshganda qoʻllanadi. Stavkalar: 360 kungacha kechikkanda repatriatsiya qilinmagan aktivlarning 5%, 360 dan 545 kungacha qoʻshimcha 10%, 545 kundan ortiq qoʻshimcha 35%. Tashqi savdo operatsiyalari monitoringi va nazorati tartibi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-maydagi 283-sonli qarori bilan belgilangan.

Auditor nimani tekshiradi va tipik xatolar

Protsedura chet elga toʻlovlar reyestridan boshlanadi: har bir toʻlov shartnoma, dalolatnoma, rezidentlik hujjati, soliq hisob-kitobi va soliq boʻyicha toʻlov topshiriqnomasi bilan solishtiriladi. Qoʻshimcha ravishda kurslar, hisobot davrlari va tashqi savdo shartnomalari boʻyicha repatriatsiya muddatlari tekshiriladi.

• xizmatlarning bir qismi Oʻzbekistonda bajarilgan boʻlsa-da, xizmatlardan soliq ushlanmagan;
• shartnomada narx mamlakat ichidagi va tashqarisidagi xizmatlar oʻrtasida taqsimlanmagan;
• shartnoma imtiyozi rezidentlik hujjatisiz yoki toʻlovdan keyin olingan hujjat bilan qoʻllangan;
• soliq toʻlov sanasidagi kurs boʻyicha emas, boshqa kurs boʻyicha hisoblangan;
• hisobot 20-sanadan keyin topshirilgan, soliq keyingi kundan kech oʻtkazilgan;
• avans yoki yetkazib berish boʻyicha repatriatsiya muddati nazorat qilinmaydi, qarama-qarshi talablarni hisobga olish rasmiylashtirilmagan.