Muhim buzilish xavfini baholash (ISA 315): auditor biznesingizni qanday oʻrganadi

Auditorga biznesingiz haqidagi savollar nima uchun kerak

Standart auditordan xavfni baholash protseduralarini ishlab chiqish va bajarishni talab qiladi: ular muhim buzilish xavflarini aniqlash va baholash hamda keyingi protseduralarni rejalashtirish uchun asos boʻladigan audit dalillarini beradi (13-band). Boshqacha aytganda, biznesni tushunmasdan auditor hisobotning qayerda buzilish ehtimoli yuqori ekanini hal qila olmaydi va yo hamma narsani tekshirishga, yo asosiy narsani oʻtkazib yuborish xavfiga majbur boʻladi.

14-bandga koʻra xavfni baholash protseduralari uch xil ishni oʻz ichiga oladi:

• rahbariyatga va tashkilot ichidagi boshqa tegishli shaxslarga, shu jumladan ichki audit xizmatiga (agar u mavjud boʻlsa) soʻrovlar;
• analitik protseduralar — koʻrsatkichlar va ularning oʻzaro bogʻliqligini tahlil qilish;
• kuzatish va tekshirish — masalan, jarayonlarni koʻzdan kechirish va ichki hujjatlarni oʻrganish.

Kompaniya va uning muhiti haqida nimani soʻrashadi

Birinchi savollar bloki — tashkilot qanday tuzilgani va qanday muhitda ishlayotgani haqida (19-band). Standart aniq mavzularni nomlaydi: tashkiliy tuzilma, mulkchilik tuzilmasi va korporativ boshqaruv tizimi, biznes-model (jumladan, u axborot texnologiyalariga qanchalik tayanishi); tarmoq, tartibga solish va boshqa tashqi omillar; natijalarni ichki va tashqi maqsadlarda baholash uchun ishlatiladigan koʻrsatkichlar.

Amalda bu quyidagi savollarga aylanadi:

• yakuniy egalar kimlar va ular bilan yirik operatsiyalar oʻtadigan bogʻliq tomonlar bormi;
• kompaniya qanday daromad qiladi: asosiy mahsulotlar, mijozlar, shartnomalar, mavsumiylik;
• qaysi tarmoq talablari va nazorat organlarining tekshiruvlari hisobotga taʼsir qiladi;
• rahbariyat qaysi koʻrsatkichlarni asosiy deb hisoblaydi — tushum, marja, qoldiqlar, debitor qarz, menejerlar KPI si;
• qanday hisob siyosati qoʻllanadi va u nima uchun oʻzgargan.

Hisob siyosati va uning oʻzgarishlari

Auditor alohida ravishda moliyaviy hisobotni tayyorlashning qoʻllaniladigan konsepsiyasini va hisob siyosatini, shu jumladan uning oʻzgarish sabablarini oʻrganadi (19-band), keyin esa uning tegishli ekanini va qoʻllaniladigan konsepsiyaga mosligini baholashi shart (20-band). Shu sababli hisob siyosati toʻgʻrisidagi buyruq va har qanday oʻzgarishning asoslanishini auditor uchun oldindan jildga qoʻygan maʼqul. Agar siyosat yil oʻrtasida oʻzgargan boʻlsa, tushuntirishsiz bu deyarli albatta qoʻshimcha savollar tugʻdiradi.

Ichki nazorat tizimi haqida qanday savollar beriladi

Ikkinchi blok — kompaniya oʻz xavflarini qanday boshqarishi haqida. Auditor ichki nazorat tizimining hisobotni tayyorlash bilan bogʻliq tarkibiy qismlarini oʻrganadi:

• nazorat muhiti (21-band): rahbariyat nazoratni qanday amalga oshiradi, jumladan tashkilot madaniyatini va halollik hamda etik qadriyatlarga sodiqlikni qanday shakllantiradi; hisobot jarayonini kim va qanchalik mustaqil nazorat qiladi;
• tashkilotda xavfni baholash jarayoni (22-band): kompaniya hisobotni tayyorlash maqsadlari bilan bogʻliq biznes-xavflarni qanday aniqlaydi, ularning ahamiyati va yuzaga kelish ehtimolini baholaydi hamda kamaytiradi;
• nazorat tizimi monitoringi (24-band): nazoratlar samaradorligini tizimli va alohida baholash oʻtkaziladimi va aniqlangan kamchiliklar qanday bartaraf etiladi; ichki audit bormi;
• axborot tizimi va kommunikatsiyalar (25-band): operatsiyalar qanday boshlanadi, yoziladi, qayta ishlanadi, tuzatiladi, bosh kitobga tushadi va hisobotda aks etadi; axborot rahbariyat bilan korporativ boshqaruvga javob beruvchi shaxslar oʻrtasida hamda tashqi tomonlarga, masalan tartibga soluvchi organlarga qanday uzatiladi.

Nazorat protseduralari: auditor nimani koʻrmoqchi

Nazoratlarning butun majmuasidan auditor 26-bandga koʻra, birinchi navbatda muhim deb belgilangan xavfni kamaytiruvchi nazoratlarni, buxgalteriya yozuvlari ustidan nazoratni (shu jumladan odatiy boʻlmagan operatsiyalar yoki tuzatishlarni aks ettiradigan nostandart yozuvlarni) hamda samaradorligini sinab koʻrmoqchi boʻlgan nazoratlarni aniqlashi shart. Shundan odatiy savollar: qoʻlda provodkalarni kim kiritishi mumkin, ular qanday kelishiladi, hisob dasturiga kimning kirish huquqi bor va bitta xodim operatsiyani boshidan oxirigacha oʻtkaza oladimi.

Bu protseduralar qanchalik yaxshi tavsiflangan boʻlsa (reglament, vakolatlar matritsasi, kelishuv jurnali), auditor tushunchani shunchalik tez oladi va har bir operatsiya boʻyicha shuncha kam tasdiq soʻraydi.

Qanday tayyorlanish: taxminiy roʻyxat

Standartda tayyor anketa yoʻq — har bir auditorlik tashkiloti uni oʻzi tuzadi. Quyida sanab oʻtilgan mavzularni odatda qamrab oluvchi materiallarning taxminiy toʻplami:

• guruh va egalar tuzilmasi, bogʻliq tomonlar roʻyxati;
• hisob siyosati va uni oʻzgartirish toʻgʻrisidagi buyruqlar;
• hujjat aylanishi sxemasi va hisob tizimlari roʻyxati, kirish huquqlari va masʼullar bilan;
• imzo huquqi, limitlar va qoʻlda provodkalarni kelishish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlar;
• boshqaruv hisoboti va rahbariyat natijani baholaydigan koʻrsatkichlar;
• rahbariyat yoki kengashning hisobot va xavflar masalalari boʻyicha yigʻilish bayonnomalari;
• yil davomidagi muhim notipik operatsiyalar tavsifi — aktivlarni sotish, qayta tashkil etish, yirik qarzlar.

Tipik xatolar va keyin nima boʻladi

Tez-tez uchraydigan xato — anketaga bir satrda «nazorat bor» deb javob berish. Auditorga u aynan qanday ishlashini tushunish kerak, har bir tasdiqlanmagan bayonot esa koʻproq tekshiruv protseduralarini rejalashtirishga majbur qiladi. Ikkinchi xato — savollarni bitta buxgalterga topshirish: auditor axborotni turli odamlardan oladi, manba sifatida jumladan hisobotni tayyorlash uchun javobgar xodimlar boʻlishi mumkin (A22).

Ishlar boshlanishidan oldin audit guruhining asosiy aʼzolari hisobotning muhim buzilishga moyilligini muhokama qiladi (17-band), biznes va nazorat vositalarini tushunish natijalari esa hujjatlarda qayd etiladi (38-band). Baholash yakuniy emas: audit davomida dastlabki baholashga mos kelmaydigan axborot paydo boʻlsa, auditor uni qayta koʻrib chiqishi shart (37-band). Kichik kompaniyalar uchun standart nazorat muhiti boshqacha boʻlishini alohida taʼkidlaydi — masalan, korporativ boshqaruv funksiyalarini rahbar-egasi bajarishi mumkin (A99), shuning uchun kichik biznesdan yirik korporatsiya bilan bir xil nazoratlar toʻplamini kutishmaydi.