Oʻzbekiston milliy audit standartlari va ularning ISA bilan aloqasi

Qonun auditorlik faoliyati standartlari deb nimani ataydi

ZRU-677 ning 9-moddasi auditorlik faoliyati standartlarini xalqaro hujjatlar orqali belgilaydi: bu Buxgalterlarning xalqaro federatsiyasi qoshidagi Xalqaro audit va ishonchni taʼminlash standartlari kengashi (IAASB) eʼlon qiladigan xalqaro audit standartlari, sifat nazorati, sharh tekshiruvlari, ishonchni taʼminlovchi topshiriqlar va tegishli xizmatlar standartlaridir.

Ibora qanday tuzilganiga eʼtibor bering: roʻyxatda «milliy audit standartlari» degan alohida turkum yoʻq. Qonun tekshiruvning parallel oʻzbekcha qoidalar toʻplamini yaratmaydi, xalqaro toʻplamga havola qiladi. Shu sababli qonunda «MAS» qisqartmasini topmaysiz, amalda esa «ISA» (ruscha МСА, oʻzbekcha XAS) deyiladi.

ISA Oʻzbekiston amaliyotiga qanday kiradi

Standartlar chet elda eʼlon qilingan istalgan tahrirda «avtomatik» qoʻllanmaydi. Qonun uchta shart qoʻyadi: standartlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga zid boʻlmasligi, auditorlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organining rasmiy veb-saytida joylashtirilgan boʻlishi va Buxgalterlarning xalqaro federatsiyasining Oʻzbekistonda eʼlon qilishga ruxsati asosida chop etilgan boʻlishi kerak.

XAS ni mamlakatda qoʻllash uchun tan olish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Qonun Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-apreldagi 171-son qaroriga havola qiladi. Standartlarni vakolatli organ saytida joylashtirish uning faoliyati ochiq va shaffofligini taʼminlash majburiyatlariga kiradi (13-modda).

ISA auditordan aslida nimani talab qiladi

Standartlar tavsiya emas. ISA 200 ga koʻra (18-band) auditor muayyan topshiriq uchun ahamiyatli boʻlgan barcha xalqaro audit standartlariga rioya qilishi shart. Agar ahamiyatli talablardan biri ham bajarilmasa, auditor oʻz xulosasida xalqaro audit standartlariga rioya qilganini bildira olmaydi (20-band).

Buyurtmachi uchun bu amaliy sifat mezoni: «audit XAS ga muvofiq oʻtkazilgan» iborasi rasmiyat emas, auditor uni faqat ahamiyatli talablar toʻliq bajarilgandagina ayta oladigan daʼvodir. Protseduralar hajmini standartlar va kompaniyangiz xavflari belgilaydi, tekshiruvni qisqartirish istagi emas.

ISA va milliy qonunchilik: qaysi biri kuchliroq

ISA mahalliy huquqni bekor qilmaydi. Standartning oʻzida koʻrsatilishicha, XAS moliyaviy hisobotlar auditini tartibga soluvchi qonun va normativ hujjatlarning oʻrnini bosmaydi (ISA 200, A55-band). Qonun va standart farq qilsa, faqat qonunga rioya qilishning oʻzi XAS talablari bajarilgan degani emas.

Auditor xalqaro standartlar boʻyicha ham, muayyan davlat standartlari boʻyicha ham ishlashi mumkin; bunda ikkala toʻplam talablarini bajarish uchun unga qoʻshimcha auditorlik protseduralari kerak boʻlishi mumkin (ISA 200, A56-band). Oʻzbekiston uchun bu quyidagini bildiradi: avval auditor mamlakatda tan olingan va joylashtirilgan tahrirdagi ISA ga rioya qiladi, keyin qonunlar talablarini, jumladan ZRU-677, Soliq kodeksi va buxgalteriya hisobi qonunchiligini hisobga oladi.

Alohida masala tekshiruv predmeti. Audit standartlari qanday tekshirishni tasvirlaydi, hisobot qaysi qoidalar (BHMS yoki MHXS) boʻyicha tuzilishini esa kompaniyaning oʻzi belgilaydi. XAS (audit standartlari) bilan MHXS (hisobot standartlari) ni aralashtirmang.

Standartlar auditingizda qayerda namoyon boʻladi

Qonun standartlar bilan bir necha asosiy elementni toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlaydi. Birinchidan, auditorlik xulosasining shakli va mazmuni auditorlik faoliyati standartlari bilan belgilanadi (39-modda). Ikkinchidan, auditorlarning ish sifatini ichki nazorat qilish shu standartlarga muvofiq amalga oshiriladi va xizmat koʻrsatishning majburiy sharti hisoblanadi (45-modda).

Uchinchidan, tashqi sifat nazorati qonun va standartlar talablarining buzilishini aniqlaydi (46-modda), xalqaro audit standartlariga rioya qilish esa auditorlik tashkiloti ish sifatining asosiy koʻrsatkichlariga kiradi (48-modda). Demak, auditor kompaniyangizda bajaradigan protseduralar uning oʻz tomonidan ham tekshiriladi.

Shartnoma imzolashdan oldin kompaniya nima qilishi kerak

Qonun buyurtmachiga vosita beradi: auditorlik tashkiloti xoʻjalik yurituvchi subyektning soʻrovi boʻyicha tekshiruv oʻtkazishga doir xalqaro audit standartlari talablari va auditor eslatmalari asos boʻlgan qonunchilik normalari toʻgʻrisida maʼlumot taqdim etishi shart (29-modda). Eslatmalarni ishonib qabul qilmasdan, shu huquqdan foydalaning.

• Tekshiruv XAS ga muvofiq rejalashtirilayotgani yozma tasdiqlashni soʻrang va qaysi standartlar qoʻllanishini aniqlashtiring.
• Shartnomada muddatlar, soʻraladigan hujjatlar va eslatmalarni kelishish tartibini mustahkamlang.
• Hisobot qaysi qoidalar (BHMS yoki MHXS) boʻyicha tuzilganini oldindan aniqlang: protseduralar hajmi shunga bogʻliq.
• Auditordan eslatmalarda qonunning muayyan normasiga yoki standart bandiga havola qilishni soʻrang.
• Xulosa ixtiyoriy shablon boʻyicha emas, standartlar belgilagan tuzilma boʻyicha rasmiylashtirilishini tekshiring.

Tipik xatolar

Birinchi xato: «milliy audit standartlari»ni alohida hujjat sifatida qidirish va usiz tekshiruv qoidaga muvofiq emas deb hisoblash. Ikkinchi xato: XAS ni rasmiyat deb qabul qilib, muddat yoki narx uchun «protseduralarni qisqartirish»ni soʻrash: standartlarning ahamiyatli talablarini kelishuv bilan chiqarib tashlab boʻlmaydi. Uchinchi xato: audit standartlarini buxgalteriya hisobi qoidalari bilan aralashtirish: birinchisi tekshiruv tartibini, ikkinchisi hisobni qanday yuritishni belgilaydi.