MHXS hisobotini tayyorlashdagi 12 ta odatiy xato

Oʻtish va hisob siyosati (1–2-xatolar)

Eng qimmat xatolar boshida paydo boʻladi, chunki ular barcha davrlar boʻylab choʻziladi.

• 1-xato. Turli davrlarda turli siyosat. MHXS boʻyicha birinchi hisobotda siyosat barcha taqdim etilgan davrlar uchun yagona boʻlishi va birinchi hisobot davri oxirida amalda boʻlgan standartlarga mos kelishi kerak (IFRS 1). Odatiy holat: solishtirma maʼlumotlar eski qoidalar boʻyicha qoldirilgan, joriy yil esa qayta hisoblangan.
• 2-xato. Xatoni joriy davrda «orqaga qarab» tuzatish. Oldingi davrlarning jiddiy xatolari retrospektiv tuzatiladi: xato yuz bergan davrning solishtirma maʼlumotlari qayta hisoblanadi (IAS 8). Uni joriy natija orqali hisobdan chiqarib boʻlmaydi. Hisob siyosatida ham shunday: standart oʻtish qoidalarini belgilamasa, oʻzgarish retrospektiv qoʻllanadi.

Aktivlar: zaxiralar, ijara, qadrsizlanish (3–5-xatolar)

Bu yerda auditor koʻpincha hisob-kitoblar va farazlarni soʻraydi.

• 3-xato. Sotish narxi tekshirilmagan holda tannarx boʻyicha zaxiralar. Zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatidan eng kichigi boʻyicha baholanadi (IAS 2). Sotilmaydigan va talabi pasaygan tovarlar toʻliq qiymatda hisobda qoladi.
• 4-xato. Ijara «hisoblar boʻyicha xarajat» boʻlib qoldi. IFRS 16 boʻyicha ijarachi foydalanish huquqi shaklidagi aktiv va ijara majburiyatini tan oladi. Qisqa muddatli ijara va past qiymatli aktivlar ijarasi uchun istisnolar bor, lekin ular barcha shartnomalar uchun odatiy qoida emas, ongli tanlov sifatida qoʻllanadi. Tez-tez uchraydigan xato: uzaytirishlar, indeksatsiya va mohiyatan ijara boʻlgan shartnomalar hisobga olinmaydi.
• 5-xato. Qadrsizlanish sinovdan oʻtkazilmaydi. Balans qiymati qoplanadigan qiymatdan oshsa, aktiv qadrsizlangan hisoblanadi (IAS 36). Gudvil, foydalanish muddati noaniq nomoddiy aktivlar hamda hali foydalanishga topshirilmagan nomoddiy aktivlar har yili sinovdan oʻtkaziladi. Oʻtkazib yuborilgan sinov yoki tasdiqsiz farazlar — barqaror eʼtiroz.

Daromad va soliqlar (6–7-xatolar)

• 6-xato. Daromad nazorat topshirilganda emas, toʻlov yoki joʻnatish boʻyicha tan olinadi. IFRS 15 boʻyicha daromad bajarish majburiyati bajarilganda, yaʼni vaʼda qilingan tovar yoki xizmat mijozga topshirilganda tan olinadi. Bir nechta majburiyatli shartnomalarda (yetkazib berish va xizmat koʻrsatish) narx ular oʻrtasida taqsimlanishi kerak, butun summa sotuv paytida tan olinmaydi.
• 7-xato. Kechiktirilgan soliq «foydadan» hisoblanadi. Kechiktirilgan soliq aktiv yoki majburiyatning soliq bazasi va balans qiymati oʻrtasidagi vaqtinchalik farqlarga asoslanadi (IAS 12). Xatolar: asosiy vositalar va zaxiralar boʻyicha farqlar eʼtiborga olinmaydi, kechiktirilgan soliq aktivini qoplash imkoniyati tekshirilmaydi. Stavkalar va soliq bazasini Soliq kodeksining amaldagi tahriridan oling.

Valyuta va pul oqimi (8–9-xatolar)

• 8-xato. Funksional valyuta «odat boʻyicha» aniqlangan. Bu kompaniya faoliyat yuritadigan asosiy iqtisodiy muhit valyutasi. Eksportyor yoki dollardagi shartnomalari bor kompaniya uchun xulosa aniq koʻrinadiganidan farq qilishi mumkin, kurs farqlari va taqdim etish valyutasiga oʻtkazish unga bogʻliq (IAS 21).
• 9-xato. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot balans bilan mos kelmaydi. Pul mablagʻlari ekvivalentlari — qiymat oʻzgarishi xavfi ahamiyatsiz boʻlgan qisqa muddatli yuqori likvidli investitsiyalar (IAS 7). Uzoq muddatli depozitlar va cheklangan mablagʻlar bu toifaga kirmaydi. Tekshiruv: hisobotdagi qoldiq balansdagi pul mablagʻlariga teng, pulsiz operatsiyalar chiqarib tashlangan.

Voqealar, bogʻliq tomonlar, konsolidatsiya (10–12-xatolar)

• 10-xato. Hisobot sanasidan keyingi voqealar ajratilmagan. Tuzatuvchi voqealar hisobotdagi summalarni oʻzgartiradi, tuzatilmaydigan voqealar esa faqat ochib beriladi (IAS 10). Hisobot sanasidagi holatni tasdiqlagan sud qarori yoki qarzdorning bankrotligi raqamlarni oʻzgartirish uchun asos, shunchaki izoh emas.
• 11-xato. Bogʻliq tomonlar roʻyxati toʻliq emas. Ochib berish foydalanuvchilar munosabatlarning hisobotga mumkin boʻlgan taʼsirini tushunishi uchun kerak (IAS 24). Rahbariyat qarindoshlari, umumiy nazorat ostidagi kompaniyalar, asosiy xodimlar mukofoti koʻpincha unutiladi.
• 12-xato. Shoʻba kompaniyalar konsolidatsiya qilinmaydi yoki guruh ichidagi operatsiyalar chiqarib tashlanmasdan konsolidatsiya qilinadi. Boshqa kompaniyalarni nazorat qiluvchi ona kompaniya konsolidatsiyalangan hisobot taqdim etadi (IFRS 10). Odatiy kamchiliklar: guruh ichidagi toʻlanmagan qoldiqlar va amalga oshmagan foyda, shuningdek nazoratni faqat ulush boʻyicha baholash.

Xatolarni auditdan oldin qanday topish mumkin

Hisobotni topshirishdan 3–4 hafta oldin shu roʻyxat boʻyicha ichki koʻrib chiqish oʻtkazing: har bir soha boʻyicha hisob-kitob, farazlar va tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻing. Topilgan tafovutlar reyestrini sanasi, summasi va masʼul shaxs bilan yuriting: auditor ularning alohida va yigʻindida jiddiyligini baholaydi. Tuzatishlarni imzolash kuni hisobotni oʻzgartirmaslik uchun rahbariyat bilan oldindan kelishib oling.