Qishloq xoʻjaligi kooperativining majburiy auditi: 2025-yildan kimga taalluqli

35-moddada nima oʻzgargan

35-modda birinchi qismi quyidagi soʻzlar bilan boshlanadi: “Quyidagi tashkilotlar majburiy yillik auditorlik tekshiruvidan oʻtishi shart”. Roʻyxatda aksiyadorlik jamiyatlari, banklar, sugʻurta tashkilotlari va boshqa bir qator toifalar nomlangan. Beshinchi band sifatida unga qishloq xoʻjaligi kooperativlari 2024-yil 8-noyabrdagi ZRU-995-sonli Qonun bilan kiritilgan, u 2025-yil 12-fevraldan kuchda.

Muhim xulosa: kooperativ uchun roʻyxatning oxirgi bandidagi moliyaviy chegaralar amal qilmaydi. Tijorat tashkilotlari faqat aktivlar, tushum va xodimlar soni boʻyicha uch shartdan ikkitasini bir vaqtda bajarsagina auditga tortiladi. Kooperativ roʻyxatda bevosita koʻrsatilgan, shuning uchun “aylanmamiz yetadimi” degan savol turmaydi: qishloq xoʻjaligi kooperativi maqomining oʻzi yetarli.

Qonun majburiyatni xoʻjalik hajmi yoki mahsulot turi bilan bogʻlamaydi. Tashkilotingiz ustavi va roʻyxatdan oʻtish hujjatlariga koʻra “qishloq xoʻjaligi kooperativi”ga kirishiga ishonchingiz komil boʻlmasa, ishni boshlashdan oldin buni aniqlab oling — nomiga emas, taʼsis hujjatlariga tayanib.

Muddat: keyingi yilning 15-iyuniga qadar

Auditorlik xulosasining nusxasi majburiy auditorlik tekshiruvi oʻtkazilganidan keyin oʻn besh kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15-iyunidan kechiktirmay soliq organlariga topshirilishi kerak. Qonun, shuningdek, yillik hisobotni 15-iyungacha auditdan oʻtkazmaslik va auditorlik xulosasining yoʻqligini majburiy auditdan bosh tortish deb hisoblaydi.

Shartli raqamlardagi misol: 2025-hisobot yili boʻyicha xulosa tayyor boʻlib, nusxasi soliq organiga 2026-yil 15-iyundan kechiktirmay topshirilishi kerak. Xulosa mayning boshida imzolansa, oʻn besh kun may oʻrtasigacha muddat beradi; iyunning boshida imzolansa, 15-iyun sanasi cheklovchi boʻladi. Qaysi sana oldin kelsa, oʻsha qoʻllaniladi.

Amaliy xulosa: auditni imzolangan xulosa aprel–may oylarida qoʻlda boʻladigan qilib rejalashtiring. Shunda izohlarni tuzatish va hujjatlarni topshirishdagi xatolar uchun zaxira qoladi.

Bosh tortish uchun javobgarlik

• Majburiy auditdan bosh tortish xoʻjalik yurituvchi subyekt mansabdor shaxsiga nisbatan maʼmuriy jazo qoʻllanilishiga olib keladi.
• Soliq organlari maʼmuriy jazo qoʻllaganidan keyin kalendar yil oxirigacha audit oʻtkazilmasa, kooperativning oʻziga bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravari miqdorida jarima undiriladi.
• Jarima ixtiyoriy toʻlanmasa, huquqiy taʼsir choralarini qoʻllash masalasini iqtisodiy sud koʻrib chiqadi.
• Jarimani toʻlash majburiy auditdan oʻtish majburiyatidan ozod qilmaydi — tekshiruvdan baribir oʻtishga toʻgʻri keladi.

Auditorlik tashkilotini qanday tanlash kerak

Kooperativ majburiy tekshiruv buyurtmachisi hisoblanadi va ijrochini oʻzi tanlaydi. Qonun majburiy tekshiruvlarga shtatida kamida ikki nafar auditori boʻlgan — ularning uzluksiz ish staji kamida uch ketma-ket yil yoki xalqaro buxgalter sertifikatiga ega boʻlgan — hamda tashqi sifat nazorati natijalariga koʻra qonunbuzarliklari yoʻq auditorlik tashkilotlarini qoʻyadi.

Hamkorlik muddatiga cheklov ham eʼtiborga olinsin: bitta auditorlik tashkiloti bir xil xoʻjalik yurituvchi subyektni ketma-ket yetti yildan ortiq tekshirishga haqli emas. Majburiy audit tizimiga endi kirayotgan kooperativ uchun bu shoshilinch emas, lekin yillarga moʻljallangan rejada foydali.

Auditorlik tashkiloti mustaqilligini tekshiring: u sizda hisob yuritmasligi va qonun bir xil maʼlumotlarni tekshirish bilan birga olib borishga yoʻl qoʻymaydigan yondosh xizmatlarni koʻrsatmasligi kerak.

Qishloq xoʻjaligida auditor eʼtibor beradigan hisob jihatlari

Audit yillik moliyaviy hisobotning ishonchliligini tekshiradi. Oʻsimlikchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadigan kooperativlarda asosiy savollar biologik aktivlar va qishloq xoʻjaligi mahsuloti atrofida paydo boʻladi. IAS 41 qishloq xoʻjaligi faoliyatini biologik aktivlarni sotish uchun, qishloq xoʻjaligi mahsulotiga qayta ishlash uchun yoki qoʻshimcha biologik aktivlar olish uchun biologik oʻzgartirish va yigʻib olishni boshqarish deb taʼriflaydi. Kooperativingizda MHXS yoki milliy standartlar qoʻllanishi hisob yuritish tartibini belgilaydi, lekin bunday aktivlarni baholash va aks ettirish yondashuvlarini auditor har holda tekshiradi.

Odatiy xavf zonalari: tugallanmagan ishlab chiqarish va pishmagan hosil, xarajatlarni mavsumlar boʻyicha hisobga olish, kooperativ aʼzolari va yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, pay badallarini rasmiylashtirish, ombor qoldiqlarini tasdiqlash. Hisobot sanasidan oldingi inventarizatsiya va kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar izohlar sonini sezilarli kamaytiradi.

Kooperativ nimalarni tayyorlashi kerak

Kooperativ auditorga shartnomada belgilangan muddatlarda tekshiruv oʻtkazish uchun sharoit yaratishi va zarur hujjatlarni taqdim etishi shart. Tekshiruv davomida aniqlangan buzilishlar haqidagi maʼlumotni koʻrib chiqib, uni olgan kundan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay natijalar haqida auditorlik tashkilotini yozma ravishda xabardor qilish, buzilishlarning oʻzini esa bartaraf etish kerak.

• ustav, roʻyxatdan oʻtish guvohnomasi, aʼzolik va paylar haqidagi hujjatlar;
• yillik moliyaviy hisobot va aylanma-qoldiq qaydnomalari;
• inventarizatsiya dalolatnomalari, biologik aktivlar va zaxiralar boʻyicha hujjatlar;
• xaridorlar, yetkazib beruvchilar va banklar bilan shartnomalar, solishtirma dalolatnomalar;
• hisob siyosati va u boʻyicha buyruqlar;
• yil davomidagi kassa va bank hujjatlari.

Auditorlik xulosasi nima va u qanday rasmiylashtiriladi

Auditorlik xulosasi — auditorlik tashkilotining moliyaviy hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiqligi haqidagi yozma shaklda bildirilgan fikrini oʻz ichiga olgan hujjat. U raqamlangan, tekshiruvni amalga oshirgan auditor(lar) hamda auditorlik tashkiloti rahbari tomonidan har bir sahifasi imzolangan boʻlishi va unga fikr bildirilgan moliyaviy hisobot ilova qilinishi kerak. Soliq organlariga aynan shu xulosaning nusxasi topshiriladi.