Qurilish materiallari ishlab chiqaruvchisi auditi: xomashyo, energiya va mavsumiylik

Xomashyo va materiallar: sarf normasidan tannarxgacha

Qurilish materiallari zavodi uchun xomashyo mahsulotning asosidir: loy, ohaktosh, qum, gips, sement, qoʻshimchalar. Mahsulot (ish, xizmat) ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi toʻgʻrisidagi nizom (54-son qaror) tashqaridan sotib olinadigan, ishlab chiqariladigan mahsulot tarkibiga kirib uning asosini tashkil etuvchi yoki mahsulot tayyorlashda zarur tarkibiy qism hisoblanadigan xomashyo va materiallarni ishlab chiqarish xarajatlariga kiritadi.

Auditor haqiqiy sarfni mahsulot birligiga belgilangan norma bilan solishtiradi. Agar ming dona gʻisht uchun normada maʼlum hajmda loy sarflanishi koʻzda tutilgan boʻlsa, hisobda esa sezilarli darajada koʻproq boʻlsa, farqning izohi boʻlishi kerak: yaroqsiz mahsulot, tashishdagi yoʻqotishlar, namlikning oʻzgarishi yoki hisobdan chiqarishdagi xatolar. Izohsiz farqni auditor tannarx buzilishi xatari sifatida baholaydi.

• texnologik xaritalar va mahsulot birligiga xomashyo sarfining tasdiqlangan normalari;
• xomashyoni ishlab chiqarishga hisobdan chiqarish dalolatnomalari va davr boʻyicha ishlab chiqarish hisobotlari;
• laboratoriya jurnallari: namlik, fraksiya, marka;
• haqiqiy sarfning normadan oylar boʻyicha chetlanishlari hisob-kitobi.

Energiya va yoqilgʻi: eng sezgir modda

Gʻishtni pishirish, sement ishlab chiqarish va gazoblokni avtoklavda ishlov berish koʻp miqdorda gaz, elektr energiyasi yoki koʻmir talab qiladi. 54-son qarordagi nizom texnologik maqsadlarga sarflanadigan, tashqaridan sotib olinadigan yoqilgʻini hamda texnologik, transport va boshqa ishlab chiqarish va xoʻjalik ehtiyojlariga sarflanadigan sotib olingan energiyani xarajatlarga kiritadi.

Bu yerda auditor uchta narsaga qaraydi. Birinchisi — hisoblagich koʻrsatkichlarining taʼminotchi dalolatnomalaridagi hajmlarga mosligi. Ikkinchisi — texnologik energiyani maʼmuriy ehtiyojlar va isitish uchun sarflangan energiyadan ajratish. Uchinchisi — mahsulot birligiga solishtirma sarfning oylar boʻyicha dinamikasi: pech toʻxtaganda yoki ishsiz turib qolganda bir tonnaga sarf oshadi, shu bilan birga xarajatlarni tayyor mahsulot va davr xarajatlari oʻrtasida notoʻgʻri taqsimlash xatari ham ortadi.

Zavodning oʻzi ishlab chiqaradigan energiya xarajatlari, shuningdek sotib olingan energiyani transformatsiya qilish va uzatish xarajatlari xarajatlarning tegishli elementlariga kiritiladi; oʻz qozonxonasi yoki podstansiyasi boʻlsa, bunday taqsimlashning tushunarli hisob-kitobi kerak.

Uyumlar, shtabellar va ochiq omborlar: sanab boʻlmaydigan narsani qanday qayta hisoblash

Karyer uyumidagi loy, shagʻal, klinker, qum, shtabeldagi koʻmir — hajmi oʻlchov bilan baholanadigan qoldiqlardir. XAS 501 zaxiralar moliyaviy hisobot uchun muhim boʻlsa, ularning mavjudligi va holati boʻyicha yetarli tegishli audit dalillarini, shu jumladan inventarizatsiyada ishtirok etgan holda, olishni talab qiladi. Standartga ilovada bunday hollar uchun jismoniy miqdorni baholash tartiblari, masalan koʻmir uyumining miqdorini baholash, qoʻllanishi alohida koʻrsatilgan.

Amalda bu shtabelni marksheyderlik yoki geodeziya suratga olish orqali hajmi va zichligini hisoblashni anglatadi, «koʻz bilan chamalash»ni emas. Inventarizatsiya hisobot sanasida oʻtkazilmasa, XAS 501 zaxiralarning qayta hisoblash sanasi bilan hisobot sanasi orasidagi harakati boʻyicha qoʻshimcha tartiblarni talab qiladi. Mavsumiy qoldiqli zavod uchun bu muhim: qish oldidan xomashyo omborlari toʻladi, bahorda kamayadi va qayta hisoblash sanasi raqamga kuchli taʼsir qiladi.

Agar xomashyo yoki mahsulotning bir qismi uchinchi shaxslarda saqlansa, auditor saqlovchidan miqdor va holatini tasdiqlashni soʻraydi yoki joyida oʻz tekshiruvini oʻtkazadi.

Yoʻqotishlar, yaroqsiz mahsulot va kamomadlar: nimani xarajatga kiritish mumkin

Xomashyoni qayta ishlashda yoʻqotishlar muqarrar, lekin ularni hisobga olish ularning tabiatiga bogʻliq. 54-son qarordagi nizom ishlab chiqarish sohasidagi moddiy boyliklarning yoʻqotilishi, buzilishi va kamomadlarini hamda yaroqsiz mahsulotdan koʻrilgan yoʻqotishlarni xarajatlarga kiritadi. Bunda bevosita ishlab chiqarish jarayoniga aloqador boʻlmagan moddiy boyliklarning yoʻqotilishi va kamomadlari ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga kirmaydi.

Auditor uchun bu tannarx bilan davr xarajatlari orasidagi chegaradir. Zavodlarning odatiy xatosi — ombordagi kirim bilan qoldiq oʻrtasidagi butun farqni, shu jumladan oʻgʻirlik, navlarning aralashib ketishi va normadan ortiq tabiiy kamayishni tannarxga hisobdan chiqarishdir. Yoʻqotishning har bir turi uchun dalolatnomalar, komissiya va tasdiqlangan normaga havola kerak.

Tayyor mahsulot va qoldiqlar alohida baholanadi: 4-son BHMS sof sotish qiymatini zaxiralarning joriy qiymati sifatida, ularni maqsadga muvofiq foydalanish holatiga keltirish va sotish boʻyicha baholangan xarajatlar chegirilgan holda belgilaydi. Uzoq yotib qolgan yaroqsiz mahsulot yoki eski markali mahsulot uchun bu baholash qoldiqlar qiymatini oshirib koʻrsatmaslik uchun kerak.

Yer osti boyliklaridan foydalanganlik solighi: zavod xomashyoni oʻzi qazib olsa

Yer osti boyliklaridan foydalanganlik solighi Soliq kodeksining XVIII boʻlimi bilan tartibga solinadi. Soliq toʻlovchilar — yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olayotgan yoki ularni texnogen mineral hosilalardan ajratib olayotgan yuridik va jismoniy shaxslar. Zavod uchun bu oʻz loy yoki ohaktosh karyeri, baʼzi hollarda esa xomashyo ajratib olinadigan uyumlar alohida tekshiruvni talab qilishini bildiradi.

Qazib olingan hajm texnologik yoʻqotishlar hajmi chegirilgan holda, vakolatli organ tasdiqlagan normalar doirasida, ular boʻlmaganda esa soliq toʻlovchi tomonidan aniqlanadi. Soliq solish obyekti foydali qazilmaning har bir turi boʻyicha alohida aniqlanadi, shuning uchun loy, ohaktosh va qum bitta hisob-kitobda aralashtirilmaydi. Stavkalar xomashyo turiga bogʻliq: sement xomashyosi uchun (sement ishlab chiqarish uchun ohaktosh bundan mustasno) stavka 5 foiz, sement uchun ohaktoshga esa stavka tonna uchun soʻmda belgilangan.

Kodeksda istisnolar bor. Soliq toʻlovchiga berilgan yer uchastkalari doirasida qazib olingan va oʻzining xoʻjalik hamda maishiy ehtiyojlari uchun ishlatilgan keng tarqalgan foydali qazilmalar soliq solish obyekti hisoblanmaydi. Istisno qoʻllanishini auditor uchastka hujjatlari, foydali qazilmalar roʻyxati va haqiqiy foydalanish boʻyicha tekshiradi: qazib olingan material sotish uchun ishlab chiqarishga ketsa, «oʻzining xoʻjalik va maishiy ehtiyojlari» sharti boʻyicha savol tugʻiladi.

Auditor marksheyderlik maʼlumotlari boʻyicha qazib olish hajmlarini ishlab chiqarishdagi xomashyo sarfi va ombor qoldigʻi bilan solishtiradi: qazib olingan narsa yo ishlatilgan, yo uyumda yotibdi, yo sotilgan.

Mavsumiylik va odatiy xatolar

Qurilish materiallari notekis sotiladi: qishda talab va ishlab chiqarish pasayadi, yozda oshadi. Shu sababli mahsulot birligiga toʻgʻri keladigan ustama xarajatlar oylar boʻyicha farq qiladi, sex esa qishda toʻliq yuklanmay ishlashi mumkin. Auditor doimiy xarajatlar toʻxtab qolganda tayyor mahsulot va davr xarajatlari oʻrtasida qanday taqsimlanishini hamda foydalanilmagan quvvatlar qiymati zaxiralar tannarxiga oʻtkazilmayotganini tekshiradi.

Hisobotga tuzatishlar kiritilishiga olib keladigan tez-tez uchraydigan xatolar:

• uskuna almashtirilgandan yoki retsept oʻzgargandan keyin sarf normalari yangilanmagan;
• uyumdagi qoldiqlar oʻlchovsiz, hisob maʼlumotlari boʻyicha qabul qilingan;
• tannarxga normadan ortiq yoʻqotishlar va kamomadlar kiritilgan;
• oʻzi qazib olgan va tashqaridan sotib olingan xomashyo ajratilmagan;
• yer osti boyliklaridan foydalanganlik solighi foydali qazilma turlari boʻyicha emas, umumiy hajm boʻyicha hisoblangan.

Tayyorgarlikni nimadan boshlash kerak

Sarf normalari va texnologik xaritalarni, hisobot sanasiga oʻlchovlar rejasi bilan inventarizatsiya jadvalini, yil davomidagi yoʻqotishlar va yaroqsiz mahsulot dalolatnomalarini, karyer hujjatlarini va yer osti boyliklaridan foydalanganlik solighi hisob-kitoblarini yigʻing. Bu materiallar qancha erta yigʻilsa, auditor tekshiruv davomida shuncha kam soʻrov yuboradi. Kompaniya majburiy auditdan birinchi marta oʻtayotgan boʻlsa, zaxiralarni qayta hisoblash jadvalini auditorlik tashkiloti bilan oldindan kelishib olgan maʼqul — unda aynan hisobot sanasida yoki unga yaqin kunda ishtirok etish kerak.