Auditorning rahbariyat va kuzatuv kengashi bilan muloqoti (ISA 260)

«Boshqaruv uchun masʼul shaxslar» kimlar

Standart muayyan tashkiliy shaklga bogʻlanmagan: auditor boshqaruv tuzilmasidan kim bilan muloqot qilishni oʻzi aniqlaydi. Bu kuzatuv kengashi va uning audit qoʻmitasi, boshqa boshqaruv organi yoki kichik biznesda egasining oʻzi boʻlishi mumkin.

«Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi qonun (ZRU-677) audit qoʻmitasini xoʻjalik yurituvchi subyekt kuzatuv kengashi aʼzolaridan iborat qoʻmita sifatida belgilaydi. Auditor faqat qoʻmita bilan ishlasa, kengash bilan ham muloqot qilish zarurligini hal qilishi kerak — bu ISA 260 ning toʻgʻridan-toʻgʻri talabi.

Alohida holat — boshqaruv uchun masʼul barcha shaxslar bir vaqtning oʻzida kompaniyani ham boshqarganda (egasi-direktor). Bunda rahbariyatga yoʻnaltirilgan xabarlarni shu shaxslarga «ikkinchi rolda» takrorlash shart emas, biroq auditor ular axborotni kerakli barcha manzillarga haqiqatan yetkazishiga ishonch hosil qilishi lozim.

Auditor nimani xabar qilishi shart

ISA 260 bir necha xabar blokiga asoslanadi. Ular bir-birini almashtirmaydi va audit turli bosqichlariga tegishli.

• Auditorning javobgarligi. Auditor rahbariyat tayyorlagan moliyaviy hisobot yuzasidan fikr bildirish uchun javob beradi; auditning oʻzi rahbariyatni ham, kengashni ham javobgarlikdan ozod qilmaydi.
• Audit rejasi, hajmi va muddatlari sharhi, shu jumladan auditor aniqlagan muhim xavflar. Bu ish boshida, dala bosqichigacha amalga oshiriladi.
• Muhim natijalar: buxgalteriya amaliyotining sifat jihatlari (hisob siyosati, baholash qiymatlari, ochib berishlar) boʻyicha auditor fikri; audit davomida yuzaga kelgan jiddiy qiyinchiliklar; rahbariyat bilan muhokama qilingan yoki yozishmaga sabab boʻlgan muhim masalalar; soʻralayotgan yozma tasdiqlar.
• Audit xulosasining shakli va mazmuniga taʼsir qiluvchi holatlar, masalan, fikrning kutilayotgan modifikatsiyasi.
• Hisobot jarayonini nazorat qilish uchun muhim boshqa masalalar — auditorning kasbiy mulohazasiga koʻra.
• Listingdagi tashkilotlar uchun — mustaqillik masalalari: axloq talablariga rioya qilinganligi tasdigʻi, mustaqillikka taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha munosabatlar hamda audit va auditdan tashqari xizmatlar uchun jami haq.

Qanday «jiddiy qiyinchiliklar»ni kutish kerak

Kompaniyalarda eng koʻp savol jiddiy qiyinchiliklar bandi tugʻdiradi. Standart misollar keltiradi, ularning koʻpi auditorga emas, kompaniyaning oʻziga bogʻliq: auditni oʻtkazish uchun haddan tashqari qisqa muddat, rahbariyat qoʻygan cheklovlar, kutilgan axborotning mavjud emasligi, maʼlumot berishdagi kechikishlar.

Bu rasmiyat emas. Agar bunday qiyinchiliklar hajm cheklovigacha yetsa, auditor fikrni modifikatsiya qilishga majbur boʻlishi mumkin — standartda bu aniq aytilgan. Shuning uchun davrni yopish jadvali, birlamchi hujjatlarga kirish va bosh hisobchining savollarga javob berishga tayyorligi kengash bilan muloqotga tayyorgarlikning bir qismidir.

Shakl va muddatlar: yozma yoki ogʻzaki

Auditor xabarlarning shakli, muddati va kutilayotgan umumiy mazmunini kengash bilan oldindan muhokama qiladi. Audit muhim natijalarini auditor kasbiy mulohazasiga koʻra ogʻzaki xabar yetarli boʻlmasa, yozma bayon qiladi. Shu bilan birga yozma xabarlar tekshiruv davomida aniqlangan hamma narsani oʻz ichiga olishi shart emas.

Xabar vaqtida berilishi kerak: kengash qarori talab qiladigan masalani xulosa chiqquncha ushlab turib boʻlmaydi. Ogʻzaki xabarlarni auditor hujjatlashtiradi — qachon va kimga yetkazilgani koʻrsatiladi; yozma xabarlarning nusxasi audit hujjatlarida saqlanadi.

Auditor jiddiy deb hisoblagan ichki nazorat kamchiliklari boshqaruv uchun masʼul shaxslarga yozma va oʻz vaqtida xabar qilinadi — bu ISA 265 ning alohida talabi, tafsilotlar rahbariyatga xat sahifasida.

Rahbariyat zimmasida va milliy qonunda nima qoladi

Auditor xabarlari rahbariyatni kengashni oʻzi muhim masalalar haqida xabardor qilish majburiyatidan ozod qilmaydi — va aksincha, rahbariyat tomonidan xabardor qilish auditorni oʻz xabarlaridan ozod etmaydi.

Standart, shuningdek, xabar qilish uchun boshqa masalalarni maxsus izlashni talab qilmaydi: auditor standartlar boʻyicha majburiy protseduralarni bajarish chogʻida aniqlaganini xabar qiladi.

Milliy qonunda alohida norma bor: ZRU-677 ga koʻra auditorlik tashkiloti buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilik aniqlangan buzilishlari yoki korrupsion huquqbuzarliklarni aniq tasdiqlovchi faktlar haqida rahbariyatni, korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarni va audit qoʻmitasini yozma shaklda xabardor qilishi shart.

Kompaniya qanday tayyorlanadi

Kengash va moliya xizmati uchun amaliy tartib:

• auditor bilan kim muloqot qilishini (audit qoʻmitasi raisi, kengash kotibi, moliya direktori) va qaysi sanalarda ekanini oldindan belgilash;
• auditordan muhim xavflar tavsifi bilan rejani olib, uni oʻz xavf qarashingiz bilan solishtirish — nomuvofiqliklarni tekshiruv boshlanishidan oldin muhokama qilgan maʼqul;
• audit boshlanishidan oldin davrni yopish jadvali, hujjatlarga kirish va soʻrovlarga javob beruvchilarni kelishish;
• muhim baholashlar va hisob siyosati boʻyicha kelishmovchilik boʻlishi mumkin boʻlgan pozitsiyani tayyorlash;
• auditor qaysi masalalarni yozma shaklda va qaysi muddatlarda chiqarishni rejalashtirayotganini muhokama qilish;
• xabarlar olingach, kengash qarorlari va kamchiliklarni bartaraf etish muddatlarini qayd etish — ikki tomonlama muloqotdagi «qaytar aloqa» aynan shu.

Tipik xatolar

Birinchisi — kengash bilan muloqotni oxirida bir martalik «natijalar taqdimoti» deb bilish. Standartga koʻra muloqot butun audit davomida boradi, faqat xulosa oldidan emas.

Ikkinchisi — kompaniyada alohida boshqaruv organi boʻlsa ham, faqat bosh hisobchi yoki direktor bilan cheklanish. Auditor kimni xabardor qilishni aniqlashi shart, oʻtkazib yuborilgan manzil esa kompaniyaning oʻzi uchun xavf.

Uchinchisi — qaytar aloqa bermaslik. Auditor ikki tomonlama muloqot yetarli boʻlganmi, baholaydi; boʻlmasa, uning muhim buzib koʻrsatish xavfini baholashiga va yetarli tegishli dalillar olish imkoniyatiga taʼsirini baholashi kerak.