Quality of earnings: biznes sotib olishda foyda sifatini tahlil qilish

«Tuzatishlardan keyingi» foyda nima

Boshlangʻich nuqta — oxirgi 2–3 yil va joriy davr uchun boshqaruv yoki moliyaviy hisobotdagi foyda yoki EBITDA. Keyin tahlilchi eʼlon qilingan raqamdan «normallashtirilgan» raqamga koʻprik quradi: takrorlanmaydigan narsani chiqaradi va hisobotda yetishmaydigan narsani qoʻshadi.

Tuzatishlar uch turga boʻlinadi. Bir martalik moddalar — odatdagi faoliyatga aloqador boʻlmagan daromad va xarajatlar. Normallashtirish tuzatishlari — bozor sharoitlariga keltirish (masalan, egasining maoshi yoki bogʻliq tomondan ijara). Hisob tuzatishlari — tanlangan tan olish metodikasi davrni buzsa, uni tuzatish.

Bir martalik va takrorlanmaydigan moddalar

Aynan tahlil qilinayotgan davrda foydani «yaxshilagan» yoki aksincha kamaytirgan moddalar koʻpincha tekshiriladi.

Hisobotda quyidagi pozitsiyalar uchraydi:

• asosiy vositalar yoki boshqa kompaniyadagi ulushni sotish, natijasi bir martalik;
• jarimalar, penyalar, sud xarajatlari va ularning qoplanishi;
• zaxiralar va tovar-moddiy zaxiralarni hisobdan chiqarish yoki tiklash;
• yirik valyuta qoldiqlari boʻyicha kurs farqlari;
• bepul yordam, kreditor qarzini daʼvo muddati oʻtgani sababli hisobdan chiqarish;
• qayta tashkil etish, yangi yoʻnalishni ishga tushirish, bir martalik maslahat xarajatlari.

Daromadni tan olish: foyda sunʼiy siljitilishi mumkin boʻlgan joy

Birinchi tekshiruv obyekti — tushum. MHXS (IFRS) 15 boʻyicha kompaniya tushumni tan olish uchun besh bosqichni qoʻllaydi, tushumning oʻzi esa bajarish majburiyati bajarilganda, yaʼni tovar yoki xizmat xaridorga topshirilganda tan olinadi. Shartnomada oʻzgaruvchan haq boʻlsa, kompaniya oʻzi olishni kutayotgan summani baholashi shart.

Amalda tahlilchi topshirish kechiktirilgan shartnomalarga, davr oxiridagi yetkazib berishlarga, avanslarga, xaridorlarga bonuslarga va qaytarishlarga qaraydi. Odatiy xavf belgisi — debitorlik qarzi oʻsishi bilan birga yil oxirgi oyida tushumning keskin oshishi: qogʻozda foyda bor, pul yoʻq.

Zaxiralar, tovar-moddiy zaxiralar va hisobot sanasidan keyingi voqealar

Ikkinchi blok — baholashlar. MHXS (IAS) 37 boʻyicha zaxira — muddati yoki summasi noaniq majburiyat; u faqat resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlganda tan olinadi, aks holda bu shartli majburiyat. Kelgusi operatsion zararlar uchun zaxira tan olinmaydi. Shuning uchun tahlilchi ham yetarli yaratilmagan zaxiralarni (foyda oshirilgan), ham majburiyatsiz yaratilgan «gʻamlamalarni» (foyda kamaytirilgan va keyin tiklanishi mumkin) qidiradi.

MHXS (IAS) 2 boʻyicha tovar-moddiy zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatidan eng pastida baholanadi, sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish va yoʻqotishlar ular sodir boʻlgan davr xarajatiga olib boriladi. Aniqlanmagan eskirgan zaxiralar foydaning oshirilishiga tez-tez sabab boʻladi.

Hisobot sanasidan keyingi voqealar (IAS 10) tuzatuvchi va tuzatmaydigan voqealarga boʻlinadi: hisobotdagi summalar faqat birinchilari boʻyicha tuzatiladi. QoE uchun bu shuni anglatadi: hisobot sanasidan keyin kelgan sud qarori yoki tovarni qaytarish allaqachon yopilgan davrga tegishli boʻlishi mumkin.

Normallashtirish va bogʻliq tomonlar

Alohida egasi va bogʻliq shaxslar bilan shartlar solishtiriladi: binolarni bozordan farqli stavkada ijaraga olish, egasining mehnatiga bozordan past yoki yuqori toʻlash, egasi kompaniya orqali oʻtkazadigan xarajatlar, guruh ichidagi xizmatlar. Solishtirish shartnomalar, toʻlov hujjatlari va bozor mezonlari boʻyicha amalga oshiriladi.

Biznesning bir qismi alohida sotilsa yoki yopilsa, MHXS (IFRS) 5 boʻyicha toʻxtatilayotgan faoliyat natijalari alohida koʻrsatiladi — xaridor uchun bu foydani usiz hisoblash kerakligining tayyor ishorasi. Nomoddiy aktivlarga ham eʼtibor kerak: IAS 38 boʻyicha ichki yaratilgan brendlar va mijozlar roʻyxatlari aktiv sifatida tan olinmaydi, shuning uchun sotuvchi balansida «brend qiymati»ni kutmaslik kerak.

Hisoblash namunasi (shartli raqamlar)

Shartli misol, real kompaniya maʼlumoti emas. Sotuvchi soliqqa tortishgacha 1 000 mln soʻm foyda koʻrsatadi. Tahlilchi topadi: uskunani sotishdan daromad 150 mln soʻm (bir martalik), kreditor qarzini hisobdan chiqarish 80 mln soʻm (bir martalik), sud ishi xarajatlari 60 mln soʻm (bir martalik), egasidan ijara yiliga bozordan 40 mln soʻm past, tovar-moddiy zaxiralar boʻyicha yetarli yaratilmagan zaxira 70 mln soʻm.

Normallashtirilgan foyda: 1 000 − 150 − 80 + 60 − 40 − 70 = 720 mln soʻm. Eʼlon qilingan foydadan farq — 28%, bitim narxi foydaga karrali boʻlganda ortiqcha toʻlovni aynan shu farq belgilaydi.

Hujjatlar va ish tartibi

Tahlil uchun sotuvchi quyidagilarni beradi:

Tartib: hujjatlarni soʻrash, hisobotni birlamchi hujjatlar bilan solishtirish, foyda koʻprigini qurish, tuzatishlarni sotuvchi rahbariyati bilan muhokama qilish, xaridor uchun yakuniy hisobot. Natija narx boʻyicha muzokaralarda va shartnoma shartlarida, masalan, sotuvchi kafolatlarida qoʻllaniladi.

• 2–3 yillik hisobot va aylanma-saldo qaydnomalari hamda joriy davr uchun oylar kesimidagi maʼlumotlar;
• tushumning mijozlar va shartnomalar boʻyicha tafsiloti, debitorlik va kreditorlik qarzlari reyestri;
• bogʻliq tomonlar bilan shartnomalar, zaxiralar va bir martalik operatsiyalar izohlari;
• solishtirma dalolatnomalar, zaxiralar inventarizatsiyasi, sud materiallari;
• hisob siyosati va uning oʻzgarishlari.