Qoʻshilish va birlashishdan keyingi audit

Nega topshirish dalolatnomasi tekshiruvning asosiy hujjati

Topshirish dalolatnomasi huquqiy voris nimani va qanday hajmda qabul qilganini belgilaydi. Fuqarolik kodeksiga koʻra, topshirish dalolatnomasi va ajratish balansida reorganizatsiya qilingan yuridik shaxsning barcha kreditorlari va qarzdorlari oldidagi barcha majburiyatlari, shu jumladan taraflar bahslashayotgan majburiyatlar boʻyicha huquqiy voris haqidagi qoidalar boʻlishi kerak. Demak, qoʻshilayotgan kompaniya balansining har bir qatori dalolatnomada boʻlishi yoki tushuntirilishi lozim.

Shu bilan birga huquq va majburiyatlar dalolatnoma toʻliqligidan qatʼi nazar oʻtadi: yuridik shaxs boshqa yuridik shaxsga qoʻshilganda, qoʻshilgan yuridik shaxsning huquq va majburiyatlari topshirish dalolatnomasida koʻrsatilganmi yoki yoʻqmi, qoʻshib olgan shaxsga oʻtadi. Shuning uchun dalolatnomadagi kamchilik majburiyatni bekor qilmaydi — faqat auditor topib, huquqiy voris hisobida aks ettirishi kerak boʻlgan farq yaratadi.

Auditor nimani tekshiradi

• topshirish dalolatnomasi maʼlumotlarining reorganizatsiya qilingan kompaniya buxgalteriya hisobiga mosligi: aylanma-qoldiq qaydnomalari, balans, registrlar;
• oʻtkazishning toʻliqligi: asosiy vositalar, zaxiralar, debitorlik va kreditorlik qarzlari, pul mablagʻlari, zaxiralar, taraflar bahslashayotgan majburiyatlar;
• huquqiy voris hisobidagi kirish qoldiqlarining toʻgʻriligi: har bir hisobvaraq va kontragent boʻyicha dalolatnoma bilan qatorma-qator solishtirish;
• yirik debitor va kreditorlar bilan oʻtkazish sanasidagi solishtirma dalolatnomalar mavjudligi;
• hisob siyosati: kompaniyalarda u har xil boʻlsa, qoldiqlar huquqiy voris qoidalariga keltiriladi va oʻzgarishlar ochib beriladi;
• soliq maʼlumotlari: hisobga olinadigan QQS, oʻtkaziladigan zararlar, soliq registrlari, saqlanishi kerak hujjatlar;
• hisobotda aks ettirish: solishtiriladigan maʼlumotlar, reorganizatsiya haqida ochib berish.

Kirish qoldiqlari va hisobni birlashtirish

Odatdagi amaliyot — qoʻshilgan kompaniya qoldiqlarini huquqiy voris bazasiga aylanma-qoldiq qaydnomasi yakuni boʻyicha bitta provodka bilan yuklash. Audit uchun bu yetarli emas: kontragentlar, shartnomalar, inventar raqamlari va omborlar boʻyicha ochib berish kerak. Har bir hisobvaraq yakuni dalolatnoma yakuniga teng ekani va analitika yoʻqolmagani tekshiriladi.

Alohida masala — baholash. Qoʻshilish yoki birlashish mustaqil kompaniyalar oʻrtasida boʻlsa va hisobot MHXS boʻyicha tuzilsa, MHXS (IFRS) 3 qoʻllaniladi: sotib oluvchi aniqlanadigan olingan aktivlar va qabul qilingan majburiyatlarni sotib olish sanasidagi haqqoniy qiymat boʻyicha baholaydi. Standart umumiy nazorat ostidagi kompaniyalar yoki biznesalar birlashuviga qoʻllanilmaydi: bu — birlashuvdan oldin ham, keyin ham barcha birlashayotgan kompaniyalar bir tomon nazorati ostida boʻladigan va bu nazorat vaqtinchalik boʻlmagan birlashuv. Shu sababli guruh ichidagi qoʻshilishlar uchun alohida hisob siyosati kerak, uni yozib, izchil qoʻllash lozim.

Milliy hisobda baholash va qoldiqlar dalolatnoma maʼlumotlaridan olinadi, shuning uchun dalolatnoma inventarizatsiya qilingan va tasdiqlangan maʼlumotlarga tayanishi muhim.

Alohida tekshiriladigan soliq oqibatlari

Reorganizatsiya qilingan kompaniyaning soliq majburiyatini huquqiy voris bajaradi: soliq majburiyatini bajarish reorganizatsiya tugaguniga qadar soliq toʻlash majburiyatlari bajarilmagani yoki lozim darajada bajarilmagani haqidagi holatlar huquqiy vorisga maʼlum boʻlgan-boʻlmaganidan qatʼi nazar, unga yuklanadi. Huquqiy voris oʻziga oʻtgan majburiyatlar boʻyicha butun soliq qarzini, shu jumladan reorganizatsiya tugaguniga qadar qoʻllangan jarimalarni toʻlashi shart (SK 92-modda). Shu sababli dalolatnomani imzolashdan oldin ham, keyin ham byudjet bilan hisob-kitoblarni solishtirgan maʼqul.

QQS boʻyicha Soliq kodeksi huquqiy vorisda hisobga olishga yoʻl qoʻyadi: reorganizatsiya qilingan yuridik shaxsga qoʻyilgan yoki u tovar (xizmat) sotib olishda toʻlagan, ammo hisobga olinmagan soliq summasi, agar huquqiy voris soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, uning hisobiga qaytariladi. Hisobga olish reorganizatsiya qilingan shaxsga, shuningdek huquqiy vorisga qoʻyilgan hisobvaraq-fakturalar asosida amalga oshiriladi (SK 276-modda). Auditor bu hisobvaraq-fakturalar saqlanganini va ikki marta hisobga olinmaganini tekshiradi.

Reorganizatsiya munosabati bilan oʻtkaziladigan zararlar huquqiy vorislar oʻrtasida ajratish balansi asosida oʻtkaziladigan aktivlar qiymatining solishtirma ulushiga mutanosib taqsimlanadi (SK 334-modda). Qoʻshilish va birlashishda zarar summasini reorganizatsiya qilingan kompaniya hujjatlari bilan tasdiqlash muhim.

Nihoyat, soliq toʻlovchi reorganizatsiya qilinganda, reorganizatsiya qilingan shaxsning hisob hujjatlarini saqlash majburiyati uning huquqiy vorisiga yuklanadi. Qoʻshilgan kompaniya arxivi topshirilib, tavsiflanishi kerak.

Tipik xatolar

• qoldiqlar kontragent va shartnomalar boʻyicha analitikasiz umumiy yuklangan, shuning uchun ularni dalolatnoma bilan solishtirib boʻlmaydi;
• dalolatnomada shartli va bahsli majburiyatlar yoʻq, vaholanki ular huquqiy vorisga oʻtadi;
• dalolatnoma tuzishdan oldin inventarizatsiya oʻtkazilmagan, hisobda «xayoliy» zaxiralar va asosiy vositalar qolgan;
• reorganizatsiya qilingan kompaniyaning hisobvaraq-fakturalari topshirilmagan va hisobga olinadigan QQS yoʻqolgan;
• kompaniyalarning hisob siyosatlari bir xilga keltirilmagan, maʼlumotlar solishtirib boʻlmaydi;
• dalolatnomada va hisobotda oʻtkazish sanalari har xil.

Solishtirish namunasi (shartli raqamlar)

Namuna tasvir uchun, haqiqiy holat emas. Qoʻshilayotgan kompaniyaning topshirish dalolatnomasida kreditorlik qarzi 400 mln soʻm koʻrsatilgan. Qoldiqlar yuklangandan keyin huquqiy voris bazasidagi qaydnomada 385 mln soʻm turibdi. 15 mln soʻm farq — qoldigʻi minus bilan yuklangan yoki umuman yuklanmagan kontragent. Auditor qatorni topadi, qoldiqni solishtirma dalolatnoma bilan tasdiqlaydi, tuzatish taklif qiladi, soʻng shartnoma boʻyicha analitika tiklanganini tekshiradi.

Ish tartibi

Avval topshirish dalolatnomasi, reorganizatsiya qilingan kompaniyaning dalolatnoma sanasidagi balansi va huquqiy vorisning aylanma-qoldiq qaydnomalarini olamiz. Soʻng qoldiqlarni qatorma-qator solishtiramiz, farqlarni tahlil qilamiz, yirik pozitsiyalar boʻyicha solishtirma dalolatnomalar va birlamchi hujjatlarni soʻraymiz, soliq registrlarini tekshiramiz va tuzatishlar roʻyxati bilan xulosa rasmiylashtiramiz. Natija reorganizatsiyadan keyingi birinchi hisobot davrini qoldiqlar boʻyicha daʼvosiz yopishga yordam beradi.