Qishloq xoʻjaligi korxonasi auditi: hosil, biologik aktivlar va subsidiyalar

Qaysi normalar qoʻllanadi

Kompaniya milliy standartlar boʻyicha hisob yuritsa, hosil va ozuqani qoʻshgan holda zaxiralarni 4-sonli BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar» tartibga soladi. Unda oʻstirishdagi va boquvdagi hayvonlar hisobi uchun alohida bob bor: hisob obyektlari sifatida nasl, ortgan vazn va oʻsish, yosh hayvonlarning katta yoshdagi guruhlarga va asosiy podaga oʻtkazilishi koʻrsatilgan (87-band).

Hisobot MHXS boʻyicha tuzilsa, biologik aktivlar va yigʻim paytidagi qishloq xoʻjaligi mahsuloti IAS 41 ga kiradi. Hosil beradigan koʻp yillik oʻsimliklar (bearer plants) IAS 16 boʻyicha hisobga olinadi, ularda oʻsayotgan mahsulot esa IAS 41 da qoladi. Yigʻimdan keyingi qayta ishlash (uzumdan sharob, junidan ip) bu standartga kirmaydi.

Hosil va qoldiqlarni inventarizatsiya qilish

Zaxiralar uchun milliy standart haqiqiy mavjudlikni, sof sotish qiymatini va butligini tasdiqlash uchun yiliga kamida bir marta inventarizatsiya oʻtkazishni talab qiladi (90-band). Xoʻjalik uchun uni ikki sanada oʻtkazish maqsadga muvofiq: hosil yigʻilgandan keyin darhol va hisobot yili oxirida. Uyumdagi don, silos, pichan, omborlardagi ildizmevalilarni keyinroq qayta tekshirish qiyin.

Auditor odatda inventarizatsiyada ishtirok etadi yoki natijalarini tekshirib, hisob maʼlumotlari bilan solishtiradi. Oldindan nimalar tayyorlanishi kerak:

• inventarizatsiya oʻtkazish buyrugʻi va komissiya tarkibi;
• har bir maydon va ekin boʻyicha ombor jurnallari, tarozi va qabul hujjatlari;
• hajmni ogʻirlikka aylantirish aktlari, namlik va iflosligi koʻrsatilgan holda;
• solishtirma qaydnomalar va moddiy javobgar shaxslarning tushuntirishlari;
• urugʻlik va sugʻurta fondi maʼlumotlari tovar donidan alohida.

Kamomad, ortiqcha va tabiiy kamayish

Inventarizatsiya natijalari 4-sonli BHMS qoidalariga muvofiq aks ettiriladi. Kamomad balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi, ortiqcha esa boshqa operatsion daromad sifatida kirim qilinadi (91–92-bandlar). Aybdorlar aniqlanmasa yoki moddiy javobgar shaxslardan undirishning iloji boʻlmasa, summa moliyaviy natijalarga olib boriladi.

Xoʻjaliklarning odatiy xatosi — quritishdagi kamayish, saqlashdagi yoʻqotish va kamomadni hisob-kitobsiz umumiy «tabiiy kamayish» ostida yashirishdir. Auditor hujjatli asos soʻraydi: kamayish nimaga bogʻliq, qanday aniqlangan va kim tasdiqlagan.

Biologik aktivlar va hosilni baholash

MHXS boʻyicha meva beruvchi oʻsimliklardan tashqari biologik aktivlar sotish xarajatlarini ayirgan holda adolatli qiymat boʻyicha baholanadi. Yigʻim paytidagi mahsulot ham shunday baholanadi, biologik aktivlar adolatli qiymatining oʻzgarishi esa foyda yoki zararga olib boriladi. Adolatli qiymat — bu sotish xarajatlari (komissiya, yigʻimlar, oʻtkazish soliqlari) ayirilgan bozor narxi.

Tekshirish uchun auditorga boshlangʻich maʼlumotlar tasdigʻi kerak: maydonlar va hosildorlik, bosh soni va oʻrtacha tirik vazn, baholash sanasidagi bozor narxlari va qabul qilingan farazlar asosi. Milliy hisobda zaxiralar, sof sotish qiymati tannarxdan past boʻlsa, shu qiymatda koʻrsatiladi (49-band), oʻstirishdagi hayvonlarning tirik vazni esa ortgan vaznni hisobga olgan holda muntazam qoʻshimcha baholanadi (89-band).

• Ortgan vazn hisobi: davr oxiridagi tirik vazn plyus chiqib ketgan hayvonlar minus kelib tushganlar va davr boshidagi qoldiq (89-band);
• bosh sonini guruhlar boʻyicha veterinariya hisobi va birkalar bilan solishtirish;
• sotish faqat tannarxdan arzon narxda mumkin boʻlsa, zaxiralarni qayta baholash;
• tannarxni hisoblash uchun xarajatlarni ekin va maydonlar boʻyicha alohida yuritish.

Subsidiyalar va davlat koʻmagi

IAS 41 ga koʻra, adolatli qiymat boʻyicha biologik aktivlarga bogʻliq shartsiz grantlar olinishi mumkin boʻlganda daromad sifatida tan olinadi. Shartli grantlar esa faqat shartlar bajarilgandan keyingina daromad boʻladi. Amalda auditor shart qaysi bosqichda ekanini (ekish, maydon, texnikadan foydalanish muddati) va daromad muddatidan oldin tan olinmaganini tekshiradi.

Tekshirish uchun mablagʻ ajratish haqidagi qaror, shartnoma yoki dastur shartlari, talablar bajarilishi hisobotlari va bank koʻchirmalarini tayyorlang. Maqsadli foydalanish va hisobot muddatlari aniq dastur qoidalari bilan belgilanadi, shuning uchun ularni umumiy amaliyotdan emas, dastur matnidan olish kerak.

Misol: tafovut hisobotga qanday tushadi

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan). Hisob boʻyicha omborda 1 000 tonna don bor, hosil yigʻilgandan keyingi inventarizatsiyada 960 tonna sanaldi. Farq — 40 tonna. Agar qismi saqlash va quritishdagi kamayish meʼyori bilan izohlansa, qolgani izohlanmasa, hisob-kitob va dalolatnomasiz xoʻjalik tabiiy kamayishni yoʻqotishdan ajrata olmaydi. Asoslanganidan ortiqcha kamomad balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi va asosiy savol — aybdorlar aniqlanganmi. Shu sababli tasdiqlovchi hujjatlarni yil oxirida emas, inventarizatsiya kuni yigʻish kerak.