Rahbariyat mukofotlari va top-menejerlar bonuslari auditi

Tekshiruv qachon kerak

Koʻpincha tekshiruvga uch holatda murojaat qilinadi: bonus yillik foydaga bogʻliq boʻlib, mulkdorlar foyda toʻgʻri hisoblanganiga ishonch hosil qilmoqchi; direktor yoki boshqaruv aʼzolarining mukofoti birinchi marta tasdiqlanyapti yoki oʻzgaryapti; kompaniya MHXS boʻyicha hisobot tayyorlayapti va asosiy boshqaruv xodimlarining mukofotini oshkor etishi kerak.

Tekshiruv toʻlovdan oldin oʻtkaziladi: pul chiqib ketmagan boʻlsa, har qanday nomuvofiqlikni qaytarib olish emas, qayta hisoblash bilan bartaraf etish mumkin.

1-qadam. KPI bazasining ishonchliligi

Bonus foydadan hisoblansa, avvalo foydaning oʻzi tekshiriladi. Audit uchun bu rasmiyat emas: ISA 240 (XAS) boʻyicha rahbariyat tomonidan nazorat vositalarini chetlab oʻtish xavfi har qanday tashkilotda mavjud va muhim xavf hisoblanadi. Bonusi koʻrsatkichga bogʻliq rahbar uning kattaligidan, tabiiyki, manfaatdor.

Amalda quyidagilar koʻriladi:

• mukofotlash toʻgʻrisidagi nizomda yoki shartnomada bonus formulasi: qaysi koʻrsatkichdan, qaysi davr uchun, qanday tuzatishlar bilan;
• davr oxiridagi bir martalik operatsiyalar: muddatidan oldin tan olingan tushum, xarajatlarni keyingi davrga surish, zaxiralarni bekor qilish;
• foydaga taʼsir qiluvchi baholar va zaxiralar — asoslash bilan solishtirish;
• baza tuzatishlari: odatdan tashqari moddalar hujjatda nazarda tutilganidek chiqarilganmi, hisoblovchining ixtiyoriga koʻra emasmi;
• KPI bazasining auditdan oʻtgan yoki hech boʻlmasa solishtirilgan hisobotga mosligi.

2-qadam. Organ qarorlari va shartnomalar

Rahbar mukofotining miqdori vakolatli organ qaroriga asoslanishi kerak. Aksiyadorlik jamiyatida ijro etuvchi organga toʻlanadigan mukofotlar va ularning eng yuqori miqdorlarini belgilash aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi vakolatiga kiradi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 59-moddasi), ijro etuvchi organga toʻlanadigan mukofot va kompensatsiya miqdorlarini kuzatuv kengashi ham belgilaydi (75-modda). Direktor va boshqaruv aʼzolari mukofotlarining miqdori jamiyat faoliyati samaradorligiga bevosita bogʻliq boʻladi va shartnomada belgilanishi kerak (79-modda).

Kuzatuv kengashi aʼzolariga mukofot aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi qaroriga koʻra toʻlanishi mumkin (74-modda). MChJ uchun qarorlar doirasi va ularni qabul qiluvchi organni ustav va taʼsis shartnomasi belgilaydi — bonus ulardan chetga chiqmasligini tekshiring.

Tekshiruv jarayonida bayonnoma yoki qaror, mehnat shartnomasi yoki kontrakt, mukofotlash nizomi, toʻlov buyrugʻi va hisob-kitob oʻzaro solishtiriladi. Bu hujjatlar orasidagi har qanday nomuvofiqlik aniqlik kiritilguncha toʻlovni toʻxtatish uchun asosdir.

3-qadam. JShDS va ijtimoiy soliq

Rahbarga toʻlanadigan bonus — mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromad. Unga mehnat shartnomasi boʻyicha xodimga hisoblanadigan va toʻlanadigan barcha toʻlovlar kiradi (Soliq kodeksining 371-moddasi). Ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar sifatida Kodeks yil yakunlari boʻyicha mukofotni, mukofotlash nizomi boʻyicha toʻlovlarni va mehnat natijalari bilan bogʻliq boʻlmagan bir martalik mukofotlarni nomlaydi (372-modda).

Yuridik shaxsning oʻzi toʻlaydigan, boshqaruv organi (kuzatuv kengashi yoki boshqa shunga oʻxshash organ) aʼzolariga toʻlovlar ham mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlarga kiradi (371-modda).

Soliqlar boʻyicha quyidagilar tekshiriladi:

• rezident uchun JShDS stavkasi — 12 foiz (381-modda); norezidentlar uchun stavkalar Kodeksning alohida moddasida belgilangan;
• mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadni olish sanasi — daromad hisoblangan oyning oxirgi kuni (367-modda), shuning uchun bonus qaysi oyga tegishli ekanini aniqlash muhim;
• soliq agenti soliqni har oy yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan hisoblaydi va ushlab qoladi (388-modda), daromad toʻlanishi bilan bir vaqtda, lekin hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay toʻlaydi (390-modda);
• ijtimoiy soliq obyekti — ish beruvchining xodimlarga haq toʻlash xarajatlari (403-modda), baza — 371-modda boʻyicha xarajatlar (404-modda), koʻpchilik soliq toʻlovchilar uchun stavka — 12 foiz (405-modda).

Shartli raqamlardagi hisob-kitob namunasi

Namuna shartli va faqat tartibni koʻrsatish uchun keltirilgan. Aytaylik, rezident direktorga 100 000 000 soʻm yillik bonus tasdiqlangan. 12 foiz stavkadagi JShDS 12 000 000 soʻmni tashkil etadi va kompaniya buni soliq agenti sifatida ushlab qoladi. 12 foiz stavkadagi ijtimoiy soliq — yana 12 000 000 soʻm — bonusdan tashqari ish beruvchi hisobidan hisoblanadi. Natijada bonusning kompaniya uchun toʻliq qiymati 112 000 000 soʻm, direktor esa qoʻliga 88 000 000 soʻm oladi.

Hisob-kitobda boshqa stavka qatnashsa, masalan byudjet tashkiloti uchun, yoki bonus norezidentga toʻlansa, raqamlar oʻzgaradi — ularni hisoblash sanasidagi Kodeks boʻyicha qayta tekshirish kerak.

4-qadam. Foyda soligʻi va oshkor etish

Foyda soligʻi uchun xarajatlar asosli va hujjat bilan tasdiqlangan boʻlsa, chegirib tashlanadi (305-modda). Daromad olishga qaratilgan faoliyat maqsadida qilingan xarajatlar asosli deb hisoblanadi. Tasdiqlangan asosi va hisob-kitobi boʻlmagan bonus tan olinmagan xarajat boʻlib qolish xavfiga ega — hujjatlarni oldindan tekshirishning yana bir sababi.

Kompaniya MHXS boʻyicha hisobot tuzsa, IAS 24 asosiy boshqaruv xodimlarining mukofotini umumiy hamda standartda belgilangan toifalar boʻyicha oshkor etishni talab qiladi. Oshkor etishdagi summalarni amalda hisoblangan va toʻlangan bonuslar bilan solishtiring; bogʻliq tomonlar bilan operatsiyalar bogʻliq tomonlar auditi sahifasida koʻrib chiqilgan.

Tipik xatolar

• bonus davr yopilishidan oldin foydadan hisoblangan va tuzatishlardan keyin qayta hisoblanmagan;
• vakolatli organ qarori yoʻq yoki u oʻzgaruvchan qismni qamrab olmaydi;
• bayonnoma, shartnoma va buyruqdagi summalar har xil;
• bonus hujjatlarda belgilanganidan boshqa oyda «orqa sana» bilan hisoblangan va soliq notoʻgʻri sanaga hisoblangan;
• boshqaruv organi aʼzolariga mukofot soliq bazasiga kiritilmagan;
• IAS 24 boʻyicha oshkor etishda mukofotning oʻzgaruvchan qismi aks ettirilmagan.