Sof aktivlar va dividend toʻlash: toʻlov qonuniyligini tekshirish

Tekshiruvning ikki lahzasi: qaror va toʻlov

Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisidagi Qonun (2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137) cheklovlarni ikki bosqichga ajratadi. 27-moddada foydani taqsimlash toʻgʻrisida qaror qabul qilishdagi taqiqlar hamda qarori allaqachon qabul qilingan foydani toʻlash mumkin boʻlmagan holatlarning alohida roʻyxati keltirilgan. Shuning uchun tekshiruv ikki marta oʻtkaziladi: yigʻilishdan oldin va pul oʻtkazishdan oldin.

Amaliy xulosa: yigʻilish qonuniy oʻtgan boʻlsa ham, qaror bilan toʻlov oraligʻida kompaniyaning ahvoli oʻzgarishi mumkin — masalan, qarz oshdi, aktiv hisobdan chiqarildi, toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari paydo boʻldi. Toʻlov sanasidagi sof aktivlar testini qaytadan hisoblashga toʻgʻri keladi. Taqiq ishga tushsa, qaror bekor qilinmaydi, lekin toʻlovni kechiktirish kerak: holatlar bartaraf etilgach, jamiyat qarori qabul qilingan foydani toʻlashi shart.

Sof aktivlar deb nimani hisoblash kerak

Aksiyadorlik jamiyatlari toʻgʻrisidagi Qonun toʻgʻridan-toʻgʻri taʼrif beradi: sof aktivlar qiymati buxgalteriya hisobi maʼlumotlari boʻyicha jamiyat aktivlari bilan uning majburiyatlari umumiy summasi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi (32-modda). Bu asosiy formuladir.

MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 27-moddada xuddi shu koʻrsatkichdan foydalanadi, biroq qonunning oʻzining tekshirilgan matnida hisoblashning alohida tartibini topmadik. Shuning uchun amalda shu mantiq boʻyicha — buxgalteriya balansi maʼlumotlariga koʻra aktivlardan majburiyatlarni ayirib — hisoblash oqilona, usulni esa hisob siyosatida yoki dividendlar toʻgʻrisidagi ichki nizomda mustahkamlash kerak. Ustavda oʻz qoidalari boʻlsa, avval ular tekshiriladi.

Hisob uchun oʻtgan yilgi yillik balansni emas, qarorga imkon qadar yaqin sanadagi balansni oling. Unda barcha majburiyatlar aks etgani muhim: zaxiralar, hisoblangan soliqlar, kreditorlik qarzi, ishtirokchilar qarzlari.

• aktivlar: balans aktivining barcha moddalari sunʼiy tuzatishlarsiz;
• majburiyatlar: qisqa va uzoq muddatli, jumladan hisoblangan, lekin toʻlanmaganlari;
• sof aktivlar = aktivlar − majburiyatlar;
• natija nol bilan emas, ustav kapitali va zaxira fondi summasi bilan solishtiriladi.

Qaysi taqiqlarni tekshirish kerak

MChJ uchun 27-modda foydani taqsimlash toʻgʻrisida qaror qabul qilish mumkin boʻlmagan holatlarni sanab oʻtadi. Roʻyxatdan chek-list kabi oʻting:

• ustav kapitali toʻliq toʻlanmagan;
• toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari bor yoki ular shunday qaror tufayli paydo boʻladi;
• sof aktivlar ustav kapitali va zaxira fondidan kam yoki qarordan keyin kam boʻlib qoladi;
• qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa holatlar — masalan, qonunda belgilangan hollarda ishtirokchiga ulushning haqiqiy qiymati toʻlanmagan.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna shartli va mantiqni koʻrsatadi, haqiqiy kompaniyani emas. MChJning ustav kapitali — 100 mln, zaxira fondi — 15 mln, balans boʻyicha aktivlar — 900 mln, majburiyatlar — 780 mln. Sof aktivlar: 900 − 780 = 120 mln. Tekshiruv chegarasi: 100 + 15 = 115 mln.

Ishtirokchilar 10 mln toʻlamoqchi. Toʻlovdan keyin aktivlar 10 mln ga kamayadi va sof aktivlar 110 mln boʻladi. Bu 115 mln dan kam, demak, bunday toʻlov haqida qaror qabul qilib boʻlmaydi: testni faqat joriy qiymat boʻyicha emas, toʻlovdan keyingi qiymat boʻyicha ham oʻtish kerak. Namunada testdan oʻtadigan maksimum — 5 mln, u ham toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari boʻlmasa va kompaniyada shu summada taqsimlanmagan foyda boʻlsa.

Foydaning oʻzini alohida tekshiring: sof aktivlar testi cheklov, manba emas. Dividendlar hisobot bilan tasdiqlangan sof foydadan toʻlanadi, namuna esa faqat yuqori chegarani koʻrsatadi.

Zaxira fondi va majburiy ajratmalar

Zaxira fondi sof aktivlar solishtiriladigan chegaraga kiradi, shuning uchun uning miqdori dividendning ruxsat etilgan summasiga taʼsir qiladi. AJda zaxira fondi ustavda nazarda tutilgan miqdorda, ammo ustav kapitalining kamida oʻn besh foizi miqdorida tashkil etiladi. MChJda u ustavda nazarda tutilgan miqdorda shakllanadi, shu miqdorga yetguncha sof foydadan yillik ajratmalar besh foizdan kam boʻlishi mumkin emas (MChJ toʻgʻrisidagi Qonunning 28-moddasi).

Odatiy xato — dividendni butun sof foydadan rejalashtirib, zaxiraga ajratmani unutish. Avval zaxira shakllantiriladi, keyin test hisoblanadi, shundan soʻng toʻlanadigan summa aniqlanadi.

Buzilganda nima boʻladi va himoya uchun hujjatlar

AJda dividendlar oʻz vaqtida toʻlanmasa, toʻlanmagan dividendlar summasining 50 foizidan oshmaydigan penya hisoblanadi (53-modda) — shuning uchun toʻlovni ixtiyoriy emas, hujjat bilan tasdiqlangan taqiq asosida kechiktirish kerak. Qaror va toʻlov sanalaridagi sof aktivlar hisob-kitobini, u asoslangan balansni, yigʻilish bayonnomasini va toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari boʻlmaganini tasdiqlovchi hujjatni saqlang.

Mustaqil baho kerak boʻlsa, ustav kapitalida kamida besh foiz ulushi boʻlgan ishtirokchi, shuningdek kompaniyaning oʻzi tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvini buyurtma qilishi mumkin; predmeti va muddatlari auditorlik tashkiloti bilan shartnomada belgilanadi («Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunning 36-moddasi). Bunday vazifa uchun savolni oldindan shakllantirish foydali: qaror sanasidagi balansning ishonchliligi va sof aktivlar hisobining toʻgʻriligi.