Bitimda sof qarz va meʼyoriy aylanma kapital

Korxona narxi toʻlov narxiga qanday aylanadi

Asosiy sxema: korxona narxi (enterprise value) minus yopilish sanasidagi sof qarz plyus yoki minus aylanma kapitalning meʼyoriy darajadan chetlanishi — ulush yoki aksiyalar narxiga (equity price) teng. Uch elementning har biri shartnoma bilan belgilanadi, shuning uchun xaridor va sotuvchi moddalar tarkibi hamda hisoblash usulini oldindan kelishib oladi.

Hisob bitim yopilgan sanaga qilinadi. Dastlabki baho uchun oxirgi mavjud hisobotdan foydalaniladi, yopilishdan keyin esa «yopuvchi balans» (closing accounts) tayyorlanib, dastlabki raqam bilan solishtiriladi. Sotib oluvchi uchun MHXS 3 boʻyicha qarshi taqdim etish sotib olish sanasida (acquisition date) baholanadi.

Sof qarzga nimalar kiradi

Sof qarz — foizli va boshqa moliyaviy qarzdorlik minus pul mablagʻlari. Boshlangʻich nuqta — hisobotdagi moliyaviy majburiyatlar: kredit va qarzlar, obligatsiyalar, lizing majburiyatlari. Odatdagi tarkib:

• banklar va bogʻliq tomonlarning kredit va qarzlari hisoblangan foizlar bilan birga;
• ijara va lizing majburiyatlari — MHXS 16 boʻyicha ijarachi ijara majburiyatini ijara boshlanish sanasida toʻlanmagan ijara toʻlovlarining joriy qiymati boʻyicha baholaydi; ularni qarzga kiritish-kiritmaslikni tomonlar alohida hal qiladi;
• chiqarilgan obligatsiyalar va toʻlanishi lozim veksellar;
• pul mablagʻlari va ekvivalentlar — qarzni kamaytiradi; MHXS (IAS) 7 boʻyicha ekvivalentlar qisqa muddatli pul majburiyatlarini qoplash uchun saqlanadi, investitsiya uchun emas, shuning uchun uzoq muddatli depozitlar bu toifaga kirmaydi;
• cheklangan va «qulflangan» pullar (garov depozitlari, kafolat hisobvaraqlaridagi mablagʻlar) odatda pul mablagʻlaridan chiqarib tashlanadi.

Qarzga oʻxshash moddalar (debt-like items)

Rasmiy qarzdan tashqari, xaridor iqtisodiy mohiyati jihatidan qarzdek boʻlgan majburiyatlarni hisobga kiritishni soʻraydi: ularni pul bilan toʻlash kerak, lekin oddiy aylanmaga taʼsir qilmaydi. Odatdagi nomzodlar:

• muddati oʻtgan soliq majburiyatlari va due diligence doirasidagi soliq tekshiruvida aniqlangan qoʻshimcha hisoblangan soliqlar;
• hisoblangan, lekin toʻlanmagan bonuslar, taʼtil zaxiralari va yopilishgacha boʻlgan davrlar uchun ish haqi qarzi;
• eʼlon qilingan, lekin toʻlanmagan dividendlar;
• sud nizolari va kafolat holatlari boʻyicha majburiyatlar, agar ular ehtimoliy va baholanadigan boʻlsa;
• ilgari sotib olingan bizneslar uchun kechiktirilgan qarshi taqdim etish (earn-out);
• sotuvchining bitim bilan bogʻliq bir martalik xarajatlari.

Meʼyoriy aylanma kapital (NWC)

Aylanma kapital — operatsion siklga bogʻliq operatsion aktivlar va majburiyatlar: zaxiralar va debitorlik qarzi minus kreditorlik qarzi va hisob-kitoblar. MHXS 1 da operatsion sikl aktivlarni qayta ishlash uchun sotib olish bilan ularning pul mablagʻlari yoki ekvivalentlarida realizatsiya qilinishi oraligʻidagi vaqt sifatida taʼriflangan; tashkilot majburiyatni oddiy operatsion sikl davomida toʻlashni kutsa, u qisqa muddatli hisoblanadi.

Meʼyoriy daraja (peg, target NWC) — biznes normal ishlashi uchun zarur aylanma kapital summasi. Uni odatda oylik maʼlumotlar boʻyicha 12 oyning oʻrtachasi sifatida hisoblashadi, chunki bitta hisobot sanasida mavsumiylik va bir martalik hodisalar manzarani buzishi mumkin. Yopilish sanasida aylanma kapital meʼyordan koʻp boʻlsa, narx oshadi, kam boʻlsa — kamayadi.

Ikki roʻyxatni aralashtirmaslik muhim. Sof qarzga kirgan hamma narsa NWC dan chiqariladi va aksincha — aks holda bir modda narxni ikki marta kamaytiradi. Zaxiralar ham ajratiladi: MHXS (IAS) 37 zaxirani savdo kreditorlik qarzi va hisoblangan xarajatlardan kelgusi xarajatlarning muddati yoki summasi noaniqligi bilan farqlaydi. Shuning uchun operatsion hisoblangan xarajatlar NWC da qoladi, noaniq majburiyatlar esa qarzga oʻxshash sifatida muhokama qilinadi.

Shartli sonlarda hisoblash namunasi

Namuna shartli va faqat mexanizmni koʻrsatadi. Korxona narxi — 100 mln shartli birlik. Yopilish sanasida kredit va qarzlar — 30, shartnomaga koʻra qarzga kiritilgan ijara majburiyatlari — 5, pul mablagʻlari — 10, qarzga oʻxshash moddalar — 8. Sof qarz: 30 + 5 + 8 − 10 = 33.

12 oylik oʻrtacha boʻyicha meʼyoriy aylanma kapital — 20, yopilish sanasidagi haqiqiysi — 17. 3 ga kamomad narxni kamaytiradi. Ulush narxi: 100 − 33 − 3 = 64 mln shartli birlik. Shartnomada ijara qayerga kiritilishi kelishilmagan boʻlsa, summa 5 ga oʻzgaradi va bu eng koʻp uchraydigan bahs mavzusidir.

Odatdagi xatolar va bahslar

• taʼriflar hisob siyosati va hisobvaraqlar tarkibiga bogʻlanmagan — tomonlar keyin bir xil balanslarni turlicha oʻqiydi;
• meʼyoriy daraja davr oʻrtachasi oʻrniga bitta sanada olingan — mavsumiylik yashirin chegirma yoki ustamaga aylanadi;
• bitta modda ham qarzga, ham NWC ga tushadi;
• shartli qarshi taqdim etish eʼtiborsiz qoldiriladi: MHXS 3 boʻyicha sotib oluvchi shartli taqdimning sotib olish sanasidagi haqiqiy qiymatini qarshi taqdimning bir qismi sifatida tan oladi;
• yopuvchi balans boʻyicha kelishmovchiliklarni hal etish mexanizmi yoʻq: eʼtiroz muddati, mustaqil ekspert, uning xizmatiga haq toʻlash tartibi;
• moliyaviy qarzdorlik operatsion qarzdorlik ichida yashiriladi: tasnifni tekshiring — MHXS (IAS) 7 boʻyicha moliyaviy faoliyat oʻz kapitali va qarz mablagʻlarining oʻzgarishi bilan bogʻliq.

Hisob-kitobga nimalarni tayyorlash kerak

Odatda tomonlarga tahlil qilinadigan butun davr uchun oylik aylanma-qoldiq vedomostlari, kredit, lizing va qarzlar boʻyicha tushuntirishlar, yoshi boʻyicha tuzilmali debitorlik va kreditorlik qarzlari reyestri, solishtirma dalolatnomalar, soliq hisob-kitoblari va sud nizolari haqida maʼlumotlar kerak boʻladi. Bu materiallarni auditor yoki maslahatchi due diligence doirasida tekshiradi, natija esa hisoblash formulasi bilan birga shartnomaga ilova qilinadi.