Soliq imtiyozlari auditi: tekshiruvda imtiyoz huquqi tasdiqlanadimi

Aynan nima tekshiriladi

Imtiyozni tekshirish uch savolga javob beradi: kompaniyada huquqiy asos bormi, tekshirilayotgan davr uchun shartlar bajarilganmi va imtiyozdan maqsadga muvofiq foydalanilganmi.

Avvalo qoʻllanilayotgan afzallik umuman imtiyoz ekanini aniqlash kerak. Soliq toʻlash boʻyicha muddatni choʻzish (boʻlib-boʻlib toʻlash) imtiyoz hisoblanmaydi (SK 75-moddasi). Bundan tashqari, imtiyozlar yakka tartibdagi xususiyatga ega boʻlishi mumkin emas, shuning uchun imtiyoz asosi umumiy norma boʻlishi kerak, “shaxsiy” ruxsat emas.

• asos: Soliq kodeksi moddasi yoki kodeks bevosita havola qiladigan hujjat;
• subʼyekt: kompaniya imtiyoz berilgan toifaga mos keladimi;
• davr: asos qoʻllanilgan har bir davrda amal qilganmi;
• hisob-kitob: foydalanilgan imtiyoz summasi toʻgʻri hisoblanganmi;
• hisob: imtiyoz hisobotda va hisob hujjatlarida aks etganmi.

Koʻpincha eʼtibordan chetda qoladigan cheklovlar

QQS, foyda soligʻi va bir qator resurs soliqlaridan tashqari ayrim soliqlar boʻyicha imtiyozlar Prezident qarorlari bilan faqat stavkani 50 foizdan oshmagan miqdorda va uch yildan oshmagan muddatga pasaytirish shaklida belgilanishi mumkin. Foyda soligʻi boʻyicha imtiyozlar Prezident qarorlari bilan faqat uch yildan oshmagan muddatga tezlashtirilgan amortizatsiya huquqi shaklida beriladi (SK 75-moddasi).

Shuning uchun kompaniya quyi darajadagi hujjat boʻyicha “ozod etish”ga tayansa, bunday imtiyoz shu doiraga sigʻishini va hujjat tekshirilayotgan davrga kelib kuchini yoʻqotmaganini tekshirish kerak. Soliq organlari imtiyozlarni axborot tizimlarida yuritadi va har bir imtiyoz turiga maxsus identifikatsiya kodi beradi — hisobotdagi va tizimdagi kod nomuvofiqligi savollarga olib keladi.

Mol-mulk soligʻi va yer soligʻi boʻyicha shartlar

Yuridik shaxslarning mol-mulk soligʻi va yer soligʻi boʻyicha imtiyozlar uchun qoʻshimcha shartlar amal qiladi. Ular oʻtgan kalendar yil yakunlari boʻyicha ikki talab bir vaqtda bajarilganda qoʻllanadi (SK 75-moddasi). Birinchisi — tovarlar (xizmatlar) sotishdan olingan yalpi daromad foydalanilgan imtiyoz summasidan oshishi. Ikkinchisi — har bir xodimga har oy eng kam ish haqining kamida ikki baravari miqdorida ish haqi hisoblanishi va oʻrtacha yillik xodimlar soni kamida uch kishi boʻlishi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy hisob-kitob emas): yil davomida foydalanilgan imtiyoz — 100 mln soʻm, sotishdan daromad — 80 mln soʻm. Daromad imtiyozdan oshmaydi, birinchi shart bajarilmagan va imtiyoz huquqi shubha ostida. Daromad 150 mln boʻlsa-yu, bitta xodimning ish haqi hech boʻlmaganda bir oyda eng kam ish haqining ikki baravaridan past boʻlsa, ikkinchi shart bajarilmagan.

Baholashda soliq toʻlovchi taqdim etgan aniqlashtirilgan soliq hisoboti va, agar hisobot muddati hali kelmagan boʻlsa, oxirgi oʻn ikki oy savdo aylanmasi hisobga olinadi. Shartlar, xususan, toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy xorijiy investitsiyali yuridik shaxslarga va 2026-yil 1-yanvargacha maxsus iqtisodiy zona ishtirokchisi maqomini olgan yuridik shaxslarga qoʻllanmaydi. Yangi tashkil etilgan soliq toʻlovchilar uchun shartlar keyingi soliq davri yakunlari boʻyicha qoʻllanadi.

Boʻshagan mablagʻlardan maqsadli foydalanish

Imtiyozlar soliqdan boʻshagan mablagʻni belgilangan maqsadlarga yoʻnaltirish sharti bilan berilishi mumkin. Mablagʻ maqsadsiz ishlatilsa, maqsadsiz ishlatilgan summa belgilangan tartibda penya hisoblangan holda byudjetga undiriladi (SK 75-moddasi). Imtiyoz amal qilgan muddatda ishlatilmagan mablagʻni imtiyoz muddati tugagandan keyin bir yil ichida belgilangan maqsadlarga yoʻnaltirish mumkin; bu muddatda ishlatilmagani byudjetga oʻtkaziladi.

QQS boʻyicha imtiyozlar uchun bunday shart belgilab boʻlmaydi, shuning uchun maqsadli nazorat ularga taalluqli emas. Qolgan imtiyozlar boʻyicha tekshiruv shunday quriladi: tejalgan soliq summasini imtiyoz asosida koʻrsatilgan maqsadlar boʻyicha toʻlov hujjatlari, shartnomalar va dalolatnomalar bilan solishtirish.

Ichki tekshiruv tartibi

• qoʻllanilayotgan imtiyozlar reyestrini tuzish: har biri uchun asos, davr va summa;
• har bir imtiyoz uchun shartlarni yozib chiqish va hujjatlar bilan tasdiqlash: hisobot, ish haqi qaydnomalari, xodimlar soni, daromad hisobi;
• maqsadli sharti bor imtiyozlar boʻyicha boʻshagan summani haqiqiy xarajatlar bilan solishtirish;
• imtiyozdan asos amal qilgan davrlardagina foydalanilganini tekshirish; zarur boʻlsa qoʻllashni toʻxtatib turish — qonun imtiyozdan voz kechish yoki uni bir yoki bir necha soliq davriga toʻxtatib turishga ruxsat beradi;
• buzilishlar aniqlansa, soliq va penyani hisoblash va tekshiruvdan oldin aniqlashtirilgan hisobot masalasini hal qilish.

Xavflar va odatiy xatolar

Penya soliq toʻlash muddati buzilgan har bir kalendar kun uchun hisoblanadi (SK 110-moddasi), shuning uchun notoʻgʻri qoʻllanilgan imtiyoz har kuni qimmatlashadi. Javobgarlik choralarini soliq huquqbuzarliklari uchun javobgarlik normalari boʻyicha alohida, aniq vaziyatingiz uchun koʻrib chiqish kerak.

• oʻtgan yil boʻyicha daromad va ish haqi shartlarini tekshirmasdan imtiyozdan foydalanish;
• kuchini yoʻqotgan yoki kompaniya faoliyat turiga taalluqli boʻlmagan hujjatga havola qilish;
• imtiyoz bilan muddatni choʻzishni (boʻlib-boʻlib toʻlashni) aralashtirish;
• tejalgan summalarning maqsadli sarflanganini tasdiqlovchi hujjatlarning yoʻqligi;
• foydalanilgan summani hisoblashdagi xato, natijada “daromad imtiyozdan yuqori” sharti notoʻgʻri baholanishi.