Toʻqimachilik korxonasi auditi: xomashyo, eksport va davalcha xomashyo

Xomashyo va zaxiralar: auditor nimani solishtiradi

Tekshiruv asosi — xomashyoning real mavjudligi va harakati: tola, ip, mato, furnitura. 4-sonli BHMS tovar-moddiy zaxiralarni yiliga kamida bir marta inventarizatsiya qilishni talab etadi. Uzoq sikldagi ishlab chiqarish uchun amalda uni tez-tez, xomashyo omborlari, tugallanmagan ishlab chiqarish va tayyor mahsulot boʻyicha alohida oʻtkazish maqsadga muvofiq.

Auditorning odatiy savoli — hisobdan chiqarishlar sarf normalariga mos keladimi. Tekstilda bu chiqindi, kesim qoldiqlari va toʻqish isrofi normalaridir. Soliq kodeksi vakolatli organ belgilagan tabiiy kamayish normalaridan, ular boʻlmasa soliq toʻlovchining oʻzi belgilagan normadan ortiq yoʻqotishlarni xarajatga olishga yoʻl qoʻymaydi. Shuning uchun tarmoq normasi boʻlmasa, «odatdagi oʻrtacha foiz» emas, asoslangan ichki buyruq kerak.

• mahsulot turlari boʻyicha sarf normalari reyestri va ularning tasdiqlangan sanasi;
• chiqindi va brakni hisobdan chiqarish dalolatnomalari, komissiya imzolari bilan;
• oxirgi inventarizatsiya natijalari va undagi kelishmovchiliklar;
• partiya tannarxi hisob-kitobi: xomashyo, ish haqi, energiya, amortizatsiya.

Davalcha xomashyo: omborda kimning materiali bor

Agar buyurtmachi materialidan tikayotgan yoki toʻqiyotgan boʻlsangiz, ijrochi qayta ishlash xizmatini koʻrsatadi. Soliq kodeksiga koʻra, QQS boʻyicha soliq bazasi qayta ishlash xizmati qiymatidan, soliqning oʻzini kiritmagan holda aniqlanadi, yaʼni buyurtmachi matosining qiymati sizning bazangizga kirmaydi. Shartnoma, reyestr va dalolatnomalarni rasmiylashtirish tartibi davalcha xomashyo haqidagi maqolada batafsil bayon etilgan.

Audit uchun ikki jihat ayniqsa muhim. Birinchisi — muddatlar: davalcha asosda berilgan material shartnomada belgilangan muddatda qayta ishlash mahsuloti sifatida qaytarilmasa, Soliq kodeksiga koʻra u realizatsiya aylanmasiga tenglashtiriladi. Ikkinchisi — saqlanishi uchun javobgarlik: Fuqarolik kodeksi pudratchiga buyurtmachi bergan materialning saqlanmaganligi uchun javobgarlik yuklaydi, materialning tasodifan nobud boʻlishi xatari esa ish topshirish muddatigacha uni bergan tomonda, muddatdan keyin esa kechikkan tomonda boʻladi. Omboringizda oʻzingizniki va birovniki jismonan ajratilmagan boʻlsa, kamomad boʻyicha nizo deyarli muqarrar.

Eksport: nol stavka va tasdiqlovchi hujjatlar

Oʻzbekiston hududidan eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilish aylanmasi QQS boʻyicha nol stavkada soliqqa tortiladi. Ammo stavka avtomatik qoʻllanilmaydi: nol stavkani qoʻllash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisobotiga qoʻshib topshiriladi.

Soliq kodeksi asosiy toʻplamni nomlaydi: shartnoma (belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi) va tovarlarni olib chiqish asosi boʻlgan yuk bojxona deklaratsiyasi. Agar komissioner yoki ishonchli vakil orqali sotsangiz, qoʻshimcha ravishda komissiya yoki topshiriq shartnomasi kerak. Faoliyat turiga qarab hujjatlar roʻyxati va ularni taqdim etish tartibini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi, shuning uchun har bir hisobot sanasidan oldin uni qayta tekshirgan maʼqul.

• shartnoma va barcha qoʻshimchalar, nomenklaturasi deklaratsiyaga mos;
• har bir joʻnatma boʻyicha YBD va chegaradan oʻtish maʼlumotlari;
• hujjatlarda bir xil TIF TN kodlari bilan invoys va spetsifikatsiyalar;
• eksport bevosita amalga oshirilmasa, komissioner bilan shartnoma.

Valyuta tushumi: kurs va qaytarish muddati

Eksport tushumini soʻmga oʻtkazish uchun Soliq kodeksining 242-moddasida belgilangan realizatsiya aylanmasi sanasidagi Markaziy bank kursi qoʻllanadi. Joʻnatish kursi va toʻlov kursi oʻrtasidagi farq alohida aks ettiriladi va tannarx ichida «erib ketmasligi» kerak.

Alohida xavf zonasi — valyuta nazorati. Qonun rezidentga tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlarni repatriatsiya qilishni taʼminlash majburiyatini yuklaydi. Norezident majburiyati vujudga kelgan kundan boshlab muddat 180 kunga oshib ketsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida baholanadi, aktivlarni repatriatsiya qilish 360 kungacha kechiksa esa repatriatsiya qilinmagan aktivlar summasining 5 foizi miqdorida jarima nazarda tutilgan. Toʻlovi kechiktirilgan eksportyor uchun bu har bir shartnoma boʻyicha tushumni qaytarish kalendari yilda bir marta emas, doimiy kerakligini bildiradi.

Tashqi savdoda paxta tolasi va ipi

Soliq kodeksi paxta tolasi va paxta ipini jahon birja savdosi tovarlari bilan tashqi savdo sohasidagi bitimlari nazorat qilinadigan deb topiladigan tovar guruhlari qatoriga kiritadi. Bu, avvalo, yigiruv korxonalarining yetkazib berishlariga taalluqli. Bundan tashqari, taraflaridan biri oflshor yurisdiksiya shaxsi boʻlgan bitimlar ham nazorat qilinadigan hisoblanadi.

Soliq toʻlovchilar kalendar yil davomida amalga oshirilgan nazorat qilinadigan bitimlar haqida soliq organlariga xabar berishi shart. Audit uchun bu nazorat savoli: kompaniya oʻzining eksport shartnomasi shu mezonlarga tushishini tushunadimi va majburiy maʼlumot topshirilganmi. Narxlar ustidan soliq nazorati usullarini bu yerda koʻrib chiqmaymiz — bu alohida mavzu, bitim mezonlarga tushsa, unga alohida tahlil kerak boʻladi.

Tikuv-trikotaj sanoati uchun imtiyoz

Tikuv-trikotaj, poyabzal va charm-galantereya yoʻnalishlarida ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiruvchi tadbirkorlik subyektlari uchun Soliq kodeksi 2025-yil 1-yanvardan 2028-yil 1-yanvargacha foyda soligʻini 2 foiz, ijtimoiy soliqni 1 foiz stavkada toʻlashni nazarda tutadi. Shartlar aniq: ular orasida davalcha xomashyoni qayta ishlash xizmatlaridan olingan daromad barcha tovar (xizmat)larni realizatsiya qilishdan olingan jami daromadda kamida 70 foizni tashkil etishi bor.

Auditor imtiyozning qoʻllanilgan-qoʻllanilmaganini emas, har bir davrda shartlar bajarilganini tekshiradi: daromad tarkibi, oʻrtacha ish haqi darajasi, ishlab chiqarish faoliyati yoʻnalishi. Bitta davrda shartlarning buzilishi shu davr uchun imtiyozni shubha ostiga qoʻyadi, shuning uchun shartlar bajarilishini har chorakda hisoblab borgan maʼqul.

Odatiy xatolar va ularni oldindan qanday topish mumkin

Shartli sonlardagi misol (haqiqiy maʼlumot emas): chorak uchun tikuv sexining tushumi 100 mln soʻm boʻldi, shundan 55 mln — davalcha xomashyoni qayta ishlash xizmatlari. 55 foiz ulushi 70 foizlik chegaradan past, shu davr uchun imtiyoz huquqi haqidagi xulosani qayta koʻrib chiqish kerak. Bunday tafovutni soliq organi soʻrovidan keyin emas, hisobotni topshirishdan oldin koʻrgan yaxshi.

• davalcha material alohida reyestrsiz oʻzinikiga qoʻshib hisobga olinadi;
• isrof normalari tasdiqlanmagan, yoʻqotishlar toʻliq xarajatga yozilgan;
• hisobot sanasiga eksport paketi toʻliq emas, nol stavka tasdiqlovchi hujjatlarsiz qoʻllangan;
• toʻlovi kechiktirilgan shartnomalar boʻyicha valyuta tushumini qaytarish kalendari yoʻq;
• imtiyoz shartlari davrlar boʻyicha emas, yilda bir marta tekshiriladi;
• oflshor xaridor bilan paxta ipi shartnomasi xabarnomaga kiritilmagan.