Ustav fondiga pulsiz hissa auditi: mol-mulkni baholash va hisobda aks ettirish

Hissa qiymatini kim va qanday aniqlaydi

Pulsiz hissaning pulda ifodalangan bahosi ishtirokchilar umumiy yigʻilishining barcha ishtirokchilar bir ovozdan qabul qiladigan qarori bilan tasdiqlanadi (MChJ toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi).

Naqd pulsiz hissaning qiymati bazaviy hisoblash miqdorining oʻn ming baravaridan koʻp boʻlsa, uni baholovchi tashkilot baholashi shart, hissa esa baholangan qiymatdan yuqori boʻlishi mumkin emas (15-modda). Kichikroq hissalar uchun bu normada baholovchi tashkilot majburiyligi belgilanmagan, ammo soliq organi narxni tekshirishga haqli (quyida qarang), shuning uchun auditor har holda kelishilgan narx nimaga asoslanganini soʻraydi.

Auditor mohiyati boʻyicha nimani tekshiradi

Asosiy maqsad — hissa mavjudligiga, ishtirokchiga tegishliligiga, jamiyatga topshirilganiga va asosli qiymatda aks ettirilganiga ishonch hosil qilish. Buning uchun quyidagilar soʻraladi:

• hissaning pul bahosini tasdiqlash haqidagi ishtirokchilar umumiy yigʻilishi qarori va bir ovozdan qabul qilinganligini tasdiqlovchi hujjat;
• baholovchining hisoboti, u bilan tuzilgan shartnoma va ishtirokchining mol-mulkka boʻlgan huquqini tasdiqlovchi hujjatlar (koʻchmas mulkka huquqning roʻyxatdan oʻtkazilishi, uskunaga oid hujjatlar);
• hissa kiritish shartnomasi va qabul qilish-topshirish dalolatnomasi: topshirilgan sana hisobga olish paytini belgilaydi;
• hissa toʻliq kiritilganligi haqidagi guvohnoma — hissaning toʻliq kiritilganligi ishtirokchiga beriladigan guvohnoma bilan tasdiqlanadi (15-modda);
• muddat tasdigʻi: har bir ishtirokchi hissasini taʼsis hujjatlarida belgilangan, jamiyat davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab bir yildan oshmaydigan muddat ichida toʻliq kiritishi kerak (15-modda).

Ekspert ishi: auditor baholovchi hisobotidan qanday foydalanadi

Mol-mulkni baholash buxgalteriya hisobi va auditdan tashqari bilim sohasidir. Baholovchi hisobotini jamiyatning oʻzi buyurtma qilgan boʻlsa, baholovchi — rahbariyat eksperti: bu moliyaviy hisobotni tayyorlashda jamiyat ishidan foydalanadigan, hisob va auditdan tashqari sohada mutaxassis shaxs yoki tashkilotdir (XAS 620, 6(c)-band). Auditorning oʻzi mutaxassis jalb qilgan boʻlsa, bu auditor eksperti (6(a)-band) boʻladi va XAS 620 toʻliq qoʻllanadi. Ikkala holatda ham auditor raqamni ishonib qabul qilmaydi.

Auditor eksperti uchun standart quyidagilarni talab qiladi: bunday ekspert ishi kerak yoki kerak emasligini aniqlash (7-band), uning vakolati, imkoniyatlari va xolisligini baholash (9-band), mos boʻlganda vazifa va rollarni yozma kelishish (11-band) va natijaning yetarliligini baholash. Jamiyat buyurtma qilgan baholovchi hisobotiga auditor xuddi shu savollarni mohiyatan qoʻllaydi — hisobot dalil sifatida qanchalik ishonchli ekanini tushunish uchun.

Ekspert ishining yetarliligi uch yoʻnalishda baholanadi: xulosalarning oʻrinli va asosli ekanligi hamda boshqa audit dalillariga mos kelishi (12(a)-band); muhim farazlar va usullarning oʻrinli va asosli ekanligi (12(b)-band); dastlabki maʼlumotlarning oʻrinli, toʻliq va aniq ekanligi (12(c)-band). Ish yetarli emas deb topilsa, auditor ekspert bilan qoʻshimcha ish hajmini kelishadi yoki qoʻshimcha audit protseduralarini bajaradi (13-band).

Amalda bu: baholovchining ishtirokchidan mustaqilligini tekshirish, hisobotdagi maydon, quvvat, ishlab chiqarilgan yil va holatni dalolatnoma hamda joyida koʻrik bilan solishtirish, tanlangan baholash yondashuvini tushunish va farazlar bozordan chetga chiqmasligini tekshirishni anglatadi.

Jamiyatda hisobga olish

Ustav kapitaliga hissa BHMS 5-sonli standartda asosiy vositalar balansga kelib tushishining asosi sifatida bevosita nomlangan (10-band). Ustav kapitaliga hissa hisobidan olingan asosiy vositaning boshlangʻich qiymati sifatida, qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, taʼsischilar (ishtirokchilar) kelishgan pul bahosi tan olinadi (17-band).

MHXS qoʻllaydigan tashkilotlarda IAS 16 ning umumiy tamoyili amal qiladi: aktiv sifatida tan olingan obyekt boshlangʻich qiymat boʻyicha baholanadi (15-band), bunga aktivni foydalanishga yaroqli holatga keltirish bilan bevosita bogʻliq xarajatlar kiradi (16(b)-band).

Auditor nimani koʻradi: hisobdagi qiymat tasdiqlangan baholashga mos keladimi, yetkazib berish va oʻrnatish xarajatlari obyekt qiymatiga emas, davr xarajatiga olib borilmaganmi, hissa xususiy kapital tarkibida tasdiqlangan baho summasida aks ettirilganmi va ishtirokchi ulushi unga mos keladimi. Topshiruvchi ishtirokchida asosiy vosita ustav kapitaliga taʼsischi ulushi sifatida berilganda balansdan chiqariladi (BHMS 5, 53-band).

QQS va jamiyatdagi soliq qiymati

Soliqlar uchun ham baho muhim. Tovarlarni ustav fondiga hissa sifatida topshirish QQS maqsadida realizatsiya aylanmasi hisoblanadi (Soliq kodeksining 239-moddasi). Soliq organlari bitim narxi bozor qiymatidan past yoki yuqori boʻlsa, soliq bazasini tuzatishga haqli (248-modda), shuning uchun baholovchi hisoboti ishtirokchini ham, jamiyatni ham himoya qiladi.

Jamiyat ishtirokchi mulkni topshirishda toʻlagan soliqni hisobga olishi mumkin, lekin faqat soliq summasi alohida koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura mavjud va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa (266-modda). Ustav fondiga hissaning oʻzi jamiyat daromadi hisoblanmaydi (304-modda).

Amortizatsiyalanadigan aktivning soliq boshlangʻich qiymati — ishtirokchilar kelishgan pul bahosi, ammo bozor qiymatidan yuqori emas (306-modda). Kelishilgan narx bozor narxidan yuqori boʻlsa, hisob va soliq qiymatlari ajraladi va farqni alohida yuritish kerak.

Misol: kelishilgan narx va baho oʻrtasidagi farq

Shartli raqamlardagi misol. Ishtirokchilar stanokni 600 mln soʻm qiymatda hissa sifatida kelishdi, baholovchi tashkilot esa uni 540 mln soʻm deb baholadi. Hissa majburiy baholash doirasiga kirsa, hissa baholangan qiymatdan oshishi mumkin emas (15-modda), yaʼni 540 mln soʻmdan koʻp yozib boʻlmaydi. 60 mln soʻmlik farq — ishtirokchi ulushi oshirib koʻrsatilgani, sof aktivlar va amortizatsiyaning soliq qiymati buzilishi xavfi.

Tuzatish: yigʻilish qarori, ulush nominali va hisobni baholangan qiymatga moslashtirish yoki yetishmayotgan 60 mln soʻmni hissa kiritish uchun belgilangan muddatda pul bilan toʻldirish.

Tipik xatolar

• baholash toʻgʻrisidagi qaror bir ovozdan qabul qilinmagan yoki bayonnoma bilan rasmiylashtirilmagan;
• baholash mol-mulk holati oʻzgarishidan oldin bajarilgan, topshirish esa keyinroq sodir boʻlgan;
• hisobda qiymat tasdiqlangan baho boʻyicha emas, ishtirokchining narxi boʻyicha olingan;
• QQS ajratilgan hisobvaraq-faktura olinmagan va soliqni hisobga olish huquqi yoʻqolgan;
• mol-mulk foydalanish uchun berilgan, hisobda esa mulk huquqi oʻtgandek aks ettirilgan: foydalanish huquqi muddatidan oldin tugatilsa, ishtirokchi qolgan muddat uchun foydalanganlik pulini jamiyatga qoplashi shart (16-modda);
• baholovchi hisobotida hisob-kitob tayanadigan dastlabki maʼlumotlar yoʻq.