Tuzatilmagan buzilishlar (ISA 450): auditor nima uchun tuzatishni soʻraydi

Auditor topilgan xatolar bilan nima qiladi

Standart aniq ahamiyatsiz boʻlganlaridan tashqari, aniqlangan buzilishlarni jamlashni talab qiladi. «Aniq ahamiyatsizlik» chegarasini auditor oldindan belgilaydi va hujjatlarda qayd etadi. Chegaradan yuqori hamma narsa umumiy roʻyxatga — jamlangan buzilishlar roʻyxatiga kiradi.

Soʻng auditor buzilishlar haqida rahbariyatga oʻz vaqtida xabar beradi va ularni tuzatishni soʻraydi. Bu shunchaki rasmiyat emas: tuzatish fikr shakllantirilayotganda «tarozida» qoladigan summani kamaytiradi.

Nega bitta xato emas, yigʻindi muhim

Auditor tuzatilmagan buzilishlarni alohida ham, yigʻindisida ham baholaydi. Turli moddalardagi mayda xatolar qoʻshilishi mumkin, yigʻindi muhimlik darajasiga yaqinlashsa, topilmagan xatolar topilganlari bilan birga uni oshirib yuborish xavfi ortadi.

Bundan tashqari, buzilish kamdan-kam hollarda yakka tasodif boʻladi. Agar xato ichki nazoratdagi nosozlik yoki hamma joyda qoʻllanilgan notoʻgʻri farazlar tufayli yuzaga kelgan boʻlsa, shunga oʻxshash xatolar boshqa joylarda ham boʻlishi mumkin. Shunda auditor umumiy audit strategiyasi va rejasini qayta koʻrib chiqishi kerak, kompaniya esa jarayonlarning kengayishiga va yangi soʻrovlarga tayyor boʻlishi lozim.

Muhimlikdan past xato ham qachon muhim

Summa yagona mezon emas. Standart buzilish umuman hisobot uchun muhimlikdan kam boʻlsa ham muhim deb topilishi mumkin boʻlgan holatlarni sanab oʻtadi. Ular qatoriga quyidagilar kiradi:

• buzilish normativ talablarga rioya etilishiga taʼsir qiladi;
• buzilish kredit shartnomalari shartlariga (kovenantlarga) yoki boshqa shartnoma talablariga rioya etilishiga taʼsir qiladi;
• buzilish rahbariyat mukofotining oshishiga olib keladi, masalan, mukofotlash shartlari bajarilishi hisobiga;
• buzilish foyda oʻzgarishini yoki boshqa tendensiyalarni yashiradi, moliyaviy holatni baholash koʻrsatkichlariga taʼsir qiladi.

Bir xatoni boshqasi bilan qoplash mumkinmi

Kompaniyalar koʻpincha bir moddadagi kamaytirishni boshqasidagi oshirish bilan «qoplashni» taklif qiladi. Standart bu borada qatʼiy: agar alohida buzilish muhim deb topilsa, uni boshqalari bilan qoplash qiyin. Standartdagi misol: daromad sezilarli darajada oshirib koʻrsatilgan boʻlsa, uning foydaga taʼsiri xarajatlarning teng oshirilishi bilan toʻliq qoplangan taqdirda ham, hisobot umuman muhim darajada buzilgan boʻladi.

Bir modda yoki bir turdagi operatsiyalar ichida oʻzaro hisobga olish mumkin, ammo auditor avval topilmagan buzilishlar xavfini inobatga oladi.

Shartli jamlash misoli

Misol shartli raqamlarda berilgan va haqiqiy kompaniyaga aloqador emas. Faraz qilaylik, auditor butun hisobot uchun muhimlikni 100 birlik deb belgiladi. Audit davomida uchta buzilish jamlandi: zaxiralar 30 birlikka oshirib koʻrsatilgan, hisoblanmagan xarajatlar 25 birlik va tasniflash xatosi 20 birlik. Alohida har biri muhimlikdan kichik, lekin birgalikda 75 birlikni tashkil qiladi — bu chegaraga yaqin.

Bunday vaziyatda auditor faqat qayd etish bilan cheklanmaydi: xatolar tizimli nosozlikni koʻrsatmaydimi, topilmagan xatolar yoʻqmi va qoʻshimcha protseduralar kerakmi, shuni baholaydi. Rahbariyat bu moddalarning hech boʻlmaganda bir qismini tuzatsa, chegaragacha zaxira oshadi, fikr boʻyicha savollar kamayadi. Shu sababli «mayda narsalarni» tuzatish talabi bahona emas, ish quroli hisoblanadi.

Keyin nima boʻladi: rahbariyat, boshqaruv va yozma bayonotlar

Rahbariyat buzilishlarni tuzatishdan bosh tortsa, auditor rad etish sabablarini aniqlaydi va umuman hisobotni baholashda ularni inobatga oladi. Yakuniy baholashdan oldin auditor muhimlik darajasini ham qayta koʻrib chiqadi: u haqiqiy moliyaviy natijalarga mos keladimi.

Tuzatilmagan buzilishlar va ularning auditorlik xulosasidagi fikrga mumkin boʻlgan taʼsiri haqida auditor korporativ boshqaruv uchun masʼul shaxslarga xabar beradi, muhimlarini esa alohida koʻrsatadi. Bundan tashqari, auditor rahbariyatdan tuzatilmagan buzilishlar taʼsiri ahamiyatsiz ekani haqida yozma bayonot soʻraydi; bunday moddalar roʻyxati bayonotga ilova qilinadi. Hujjatlarda aniq ahamiyatsizlik chegarasi, jamlangan barcha buzilishlar va auditorning asoslangan xulosasi boʻlishi kerak.

Oldingi davrlar xatolari ham hisobga olinadi: oldingi davrlarning ahamiyatsiz tuzatilmagan buzilishlari yigʻindisi joriy davr uchun muhim boʻlib qolishi mumkin.

Kompaniya audit oldidan va davomida nima qilishi kerak

• audit oldidan asosiy qoldiqlar va hisob siyosatini tekshirib chiqing: tizimli xatolarni oʻzingiz topganingiz maʼqul;
• buzilishlar roʻyxati formati va muddatlari boʻyicha auditor bilan kelishing, toʻgʻrilashlarni hisobotga imzo qoʻyilgunga qadar bajarishga ulgurish uchun;
• rozi boʻlgan hamma narsani, jumladan «mayda narsalarni» ham tuzating: tuzatilmagan buzilishlar qancha kam boʻlsa, fikr boʻyicha savollar shuncha kam boʻladi;
• xatoning tasnifiga rozi boʻlmasangiz, dalillar va hujjatlarni tayyorlang: standart rad etish sabablarini inobatga olishni talab qiladi;
• kredit shartnomalari va mukofotlash shartlarini tekshiring: aynan shunday holatlar kichik summalarni muhim qilib qoʻyadi;
• yozishmalar va tuzatishlar tasdiqlarini saqlang — ular yakuniy hujjatlar uchun kerak.