Tugatish balansi auditi: kompaniyani yopishdan oldin tekshirish

Ikki balans — ikki xil tekshiruv

Fuqarolik kodeksi ikkita hujjatni nazarda tutadi. Birinchisi — oraliq tugatish balansi: tugatuvchi uni kreditorlar talab qoʻyishi uchun belgilangan muddat tugagach tuzadi, unda mol-mulk tarkibi, kreditorlar qoʻygan talablar roʻyxati va ularni koʻrib chiqish natijalari aks etadi. Talab qoʻyish muddati tugatish haqida eʼlon qilingan paytdan boshlab ikki oydan kam boʻlishi mumkin emas.

Ikkinchisi — tugatish balansi: u kreditorlar bilan hisob-kitoblar yakunlangach tuziladi. Ikkala balansni ham tugatish haqida qaror qabul qilgan taʼsischilar (ishtirokchilar) yoki organ tasdiqlaydi. Auditor uchun bu ikki nazorat nuqtasi: birinchisida majburiyatlarning toʻliqligi va mol-mulk bahosi, ikkinchisida hisob-kitoblar haqiqatan yakunlangani va qoldiq toʻgʻri taqsimlangani tekshiriladi.

Oraliq balansda nimalar tekshiriladi

• Mol-mulkning toʻliqligi: hisobvaraqlardagi qoldiqlarni inventarizatsiya, bank koʻchirmalari va debitorlar bilan solishtirma dalolatnomalari bilan taqqoslash; hisobda aks etgan, ammo aslida mavjud boʻlmagan aktivlar yoki aksincha holatlar.
• Debitorlik qarzining bahosi: qaysi qismi real undirilishi mumkin, daʼvo muddati oʻtgan yoki qarzdorning oʻzi tugatilayotgan qarzlar bormi.
• Majburiyatlarning toʻliqligi: kreditorlarning barcha talablari roʻyxatga kiritilganmi, har biri boʻyicha koʻrib chiqish natijasi bormi, kreditor eʼlon qilmagan, ammo hisobda turgan majburiyatlar tushib qolmaganmi.
• Xodimlar va byudjet oldidagi majburiyatlar: balans sanasiga hisoblangan ish haqi, taʼtil pullari, soliqlar va majburiy toʻlovlar.
• Pul mablagʻlarining yetarliligi: pul yetmasa, tugatuvchi mol-mulkni sotadi; auditor balansdagi mol-mulk tarkibi va bahosi shu rejaga mos kelishini tekshiradi.

Kreditorlar bilan hisob-kitoblar va navbat

Tugatuvchi kreditorlarga pulni FKning 56-moddasida belgilangan navbat tartibida va oraliq balansga muvofiq, uni tasdiqlangan kundan boshlab toʻlaydi. Birinchi navbatda fuqarolarning mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan, aliment undirish va mualliflik shartnomalari boʻyicha mukofot toʻlash talablari, shuningdek hayot va sogʻliqqa yetkazilgan zarar uchun javobgarlik talablari qondiriladi. Boshqa kreditorlarning talablari qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda qondiriladi.

Tekshiruvda auditor talablar reyestrini, toʻlov hujjatlarini va toʻlovlar navbatini solishtiradi: keyingi navbatdagi kreditorga xodimlardan oldin toʻlov qilinmaganmi, solishtirma dalolatnomalar tasdiqlanganmi, reyestrdan tashqari bogʻliq shaxslarga toʻlovlar yoʻqmi.

Tugatishda soliqlar: koʻproq qayerda xato qilinadi

Tugatilayotgan kompaniyaning soliq majburiyatini tugatuvchi uning pul mablagʻlari, shu jumladan mol-mulkni sotishdan tushgan mablagʻlar hisobidan bajaradi (SK 91-moddasi). Pul yetmasa, toʻlanmagan qarz ishtirokchilar tomonidan qonun hujjatlarida belgilangan chegara va tartibda toʻlanishi mumkin. Soliq majburiyatining boshqa kreditorlar bilan hisob-kitoblardagi navbati fuqarolik qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Ayrim soliqlar boʻyicha ortiqcha toʻlovlarni soliq organi boshqa soliqlar boʻyicha qarzni qoplashga oʻtkazadi — auditor bunday oʻtkazma balansda hisobga olinganini tekshiradi.

Alohida tekshiruv nuqtalari:

• oxirgi soliq davri: yuridik shaxs kalendar yil tugaguncha tugatilsa, u yilning boshidan tugatish yakunlangan kungacha boʻlgan davr hisoblanadi (SK 73-moddasi) — foyda soligʻi hisob-kitobi va hisoboti aynan shu davrni qamrab olishi kerak;
• foyda soligʻi tugatish yakunlangunga qadar toʻlanishi lozim, oylik avans toʻlovlarini esa soliq organi tugatish haqidagi maʼlumotni olgan oydan boshlab toʻxtatadi (SK 340-moddasi);
• ixtiyoriy tugatishda soliq auditi tekshiruv oʻtkazilgan yilgacha boʻlgan uch yildan koʻp boʻlmagan davrni qamrab oladi (SK 140-moddasi) — shu davrni oldindan oʻzingiz tekshirib qoʻygan foydali;
• byudjet bilan solishtirish: hisob maʼlumotlari va soliq organi maʼlumotlari oʻrtasidagi tafovutlarni balans tasdiqlanmasidan oldin aniqlash yaxshiroq.

Mol-mulk qoldigʻi va ishtirokchilarni soliqqa tortish

Kreditorlar talablari qondirilgach qolgan mol-mulk taʼsischilarga (ishtirokchilarga) beriladi. Bu yerda ulushlar boʻyicha taqsimlash arifmetikasi bilan birga soliq tasnifi ham muhim: tugatishda ishtirokchiga pul yoki natura shaklida ustav fondidagi ulushi miqdoridan oshadigan qismida toʻlovlar dividend deb tan olinadi (SK 41-moddasi).

Auditor qoldiq barcha majburiyatlardan keyin hisoblanganini, taqsimot ulushlar va taʼsis hujjatlariga mos kelishini, natura shaklida beriladigan mol-mulk qiymati asoslanganini va ishtirokchilar uchun soliq oqibatlari hisob-kitobda aks etganini tekshiradi.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Shartli misol, real kompaniyaga aloqador emas. Oraliq balans boʻyicha aktivlar — 900 mln soʻm, shundan pul mablagʻlari 300 mln, debitorlik qarzi 400 mln, qolgani asosiy vositalar. Majburiyatlar: ish haqi 50 mln, soliqlar 120 mln, yetkazib beruvchilar 230 mln. Auditor debitorlikni baholaydi: 100 mln qismi umidsiz deb topilsa, real aktivlar 800 mln gacha kamayadi. 400 mln majburiyat toʻlangach, qoldiq 400 mln boʻladi. Debitorlik qayta koʻrilmasa, ishtirokchilarga 500 mln «taqsimlangan» boʻlardi. Shunday qilib, bitta moddaning bahosi taqsimot natijasini oʻzgartiradi.

Odatiy xatolar va nimani tayyorlash kerak

• Kreditorlar reyestrining toʻliq emasligi: kreditor muddatida talab qoʻymagani uchun, garchi hisobda turgan boʻlsa-da, talab kiritilmagan.
• Toʻlovlar navbatining buzilishi yoki kreditorlar bilan hisob-kitoblardan oldin ishtirokchilarga toʻlov.
• Aks etmagan soliq oqibatlari: hisobga olinmagan ortiqcha toʻlovlar va qarzdorliklar, notoʻgʻri oxirgi soliq davri.
• Debitorlik qarzi va asosiy vositalarning oshirib koʻrsatilgan bahosi.
• Arxivning topshirilmagani: yuridik shaxs tugatilganda buxgalteriya hujjatlari belgilangan tartibda davlat arxiviga topshiriladi.
• Tayyorlash kerak: tugatish haqidagi buyruq va ishtirokchilar qarori, eʼlonlar va kreditorlarga xabarnomalar, talablar reyestri, solishtirma dalolatnomalar, inventarizatsiya qaydnomalari, bank koʻchirmalari, soliq hisoboti va maʼlumotnomalar, qoldiqni taqsimlash hisob-kitobi.