Valyuta operatsiyalari auditi: qayta baholash va kurs farqlari

Valyuta blokini tekshirish nimalarni qamrab oladi

Hajm shartnomalar va hisobvaraqlar atrofida shakllanadi. Auditor toʻrt guruh savolni ketma-ket tekshiradi: qoʻllanilgan kurslar va operatsiya sanalari; valyuta qoldiqlarini qayta baholash; kurs farqlarining soliq hisobi; tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha valyuta nazorati talablariga rioya.

• valyuta shartnomalari reyestri (import, eksport, qarzlar, agent va litsenziya toʻlovlari) va bosh kitob bilan solishtirish;
• valyuta hisobvaraqlari boʻyicha bank koʻchirmalari va hisobot sanasidagi qoldiqlar;
• valyutadagi debitor va kreditor qarzdorlik, jumladan berilgan va olingan avanslar;
• bojxona deklaratsiyalari, hisobvaraq-fakturalar va bajarilgan ishlar dalolatnomalari;
• hisob siyosati: qaysi kurs va qaysi sana qoʻllanadi, qayta baholash qanchalik tez-tez qilinadi.

Qaysi kurs va qaysi sana qoʻllanadi

Soliq hisobidagi qoida aniq: xorijiy valyutadagi tushum va xarajatlar tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasi boʻyicha aylanma amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga qayta hisoblanadi (SK 247-moddasi, 242-moddaga havola bilan). Markaziy bank valyuta kursini, jumladan valyuta operatsiyalari boʻyicha buxgalteriya hisobi va hisobot uchun ham belgilaydi (“Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonunning 8-moddasi).

Shuning uchun auditorning birinchi savoli — kurs uchun qaysi sana olingan. Tovarlar boʻyicha bu hisobvaraq-faktura berilgan sana yoki, agar u ertaroq boʻlsa, joʻnatish sanasi; xizmatlar boʻyicha — hisobvaraq-faktura yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat imzolangan sana; tovar eksportida — bojxona chegarasi haqiqatda kesib oʻtilgan sana (SK 242-moddasi). Odatiy topilma: kurs toʻlov sanasiga yoki joʻnatishdan keyin imzolangan dalolatnoma sanasiga qarab olingan.

Kompaniya hisobni MHXS boʻyicha yuritsa, mantiq shu: operatsiya operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha hisobga olinadi (IAS 21, 21-band). Haftalik yoki oylik oʻrtacha kurs ruxsat etiladi, lekin kurs sezilarli darajada tebranmaganida (IAS 21, 22-band).

Hisobot sanasiga qayta baholash va kurs farqlari

Valyutadagi monetar moddalar — hisobvaraqlardagi pul, debitor va kreditor qarzdorlik, qarzlar — hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (IAS 21, 23(a)-band). Tarixiy qiymatda baholangan nomonetar moddalar esa operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha qoladi (IAS 21, 23(b)-band): bunday asosiy vositalar va zaxiralar hisobot sanasi kursiga qayta hisoblanmaydi. Yuzaga keladigan kurs farqlari ular paydo boʻlgan davrning foydasi yoki zararida tan olinadi (IAS 21, 28-band).

Soliq hisobida ijobiy kurs farqi valyutadagi talablar va boyliklarni qayta baholab oshirishda yoki valyutadagi majburiyatlarni arzonlashtirishda, salbiy farq esa aksincha paydo boʻladi; ijobiy farq yalpi daromadga, salbiy farq xarajatlarga kiritiladi (SK 320-moddasi). Alohida qoida: berilgan va olingan avanslarni qayta baholashdan kelib chiqadigan farq soliq hisobida hisobga olinmaydi (SK 320-moddasi). Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilari uchun boshqa tartib: obyekt ijobiy va salbiy farqlar saldosi hisoblanadi, salbiy farqning ijobiydan ortiqcha qismi soliq bazasini kamaytirmaydi (SK 463-moddasi).

Auditor buxgalteriya qayta baholashi va soliq farqi izohli jadvalda solishtirilganini tekshiradi: tafovut tushuntirilgan boʻlishi kerak, oxirgi kunda tuzatish bilan “yopilmasligi” lozim.

Valyuta nazorati: repatriatsiya va hujjatlar

Eksport va import qiluvchilar uchun alohida blok — tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlar repatriatsiyasi. Norezident majburiyati, xususan, pul, tovar, ish yoki xizmatlar kelib tushishi yoki qarshi bir jinsli talab bilan hisob-kitob qilinishi bilan bajarilgan hisoblanadi (Qonunning 11-moddasi). Repatriatsiya muddati norezident majburiyati vujudga kelgan sanadan boshlab 180 kunga oshib ketsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida kvalifikatsiya qilinadi (Qonunning 11-moddasi). Jarima oqibatlari va istisnolar kompaniya uchun valyuta nazorati haqidagi maqolada yoritilgan; bu yerda boshqa narsa muhim: auditor valyutadagi debitor va kreditor qarzdorlikdagi kechikishlarni koʻradi va kompaniya ularni nazorat qilishini tekshirishi kerak.

Bundan tashqari, rezidentlar valyuta operatsiyalari boʻyicha hisob va hisobotni yuritishi hamda ularning saqlanishini taʼminlashi, shuningdek valyuta nazorati organlariga soʻralgan hujjatlarni taqdim etishi shart (Qonunning 25-moddasi). Amalda bu har bir shartnoma boʻyicha “shartnoma — toʻlov hujjatlari — joʻnatish yoki dalolatnoma hujjatlari — muddat hisobi” toʻplami boʻlishi kerakligini bildiradi.

Tekshirish tartibi bosqichma-bosqich

Valyuta blokini operatsion tekshirishda qoʻllaydigan ish ketma-ketligi:

• Valyuta hisobvaraqlari boʻyicha aylanma-qoldiq qaydnomalarini yuklab, bank koʻchirmalari va banklar tasdiqlari bilan solishtirish.
• Shartnomalar reyestrini yigʻib, qoldiqlarni kontragentlar va valyutalar boʻyicha ajratish.
• Davr uchun operatsiyalar tanlanmasini olib, aylanma sanasini, qoʻllangan kursni va soʻmdagi summa hisobini tekshirish.
• Har bir monetar qoldiq boʻyicha hisobot sanasiga qayta baholashni qayta hisoblab, provodkalar bilan solishtirish.
• Buxgalteriya va soliq kurs farqini solishtirish, avanslarni alohida ajratish.
• Eksport va import shartnomalari boʻyicha repatriatsiya muddatlarini hisoblab, muddati oʻtgan majburiyatlar roʻyxatini tuzish.
• Tafovutlarni rasmiylashtirish, tuzatishlar va hisob siyosatiga oʻzgartirishlar taklif qilish.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli va haqiqiy kurslarni aks ettirmaydi. Kompaniya norezidentdan 10 000 AQSH dollarlik tovar oldi, majburiyat dollariga 12 000 soʻmdan tan olindi: 120 000 000 soʻm. Hisobot sanasida kurs 12 500 soʻm boʻldi, demak majburiyat 125 000 000 soʻm sifatida koʻrsatilishi kerak. 5 000 000 soʻmlik farq — SK 320-moddasi maʼnosida valyutadagi majburiyatni qayta baholab oshirish, yaʼni xarajatlarga kiritiladigan salbiy kurs farqi.

Agar 10 000 dollar taʼminotchiga berilgan avans boʻlsa, soliq hisobida bunday avans boʻyicha farq umuman hisobga olinmaydi (SK 320-moddasi). Bu misolni tekshirganda auditor faqat arifmetikaga emas, balki modda qaysi toifaga kiritilganiga ham qaraydi.

Odatiy xatolar

• kurs SK 242-moddasi boʻyicha aylanma sanasi oʻrniga toʻlov sanasiga qarab olingan;
• monetar boʻlmagan moddalar qayta baholangan yoki valyuta hisobvaraqlari va valyutadagi qarzlar qoldigʻi unutilgan;
• avanslar qayta baholanib, soliq bazasiga tushib qolgan;
• buxgalteriya va soliq kurs farqi oʻrtasidagi tafovut izohi yoʻq;
• repatriatsiya muddatlari nazorat qilinmaydi: kechikishni organ soʻrovidagina koʻrishadi;
• hisob siyosatida kurs manbai va qayta baholash davriyligi mustahkamlanmagan.