Xususiy maktab va taʼlim markazi auditi

Ota-onalar avansi hali daromad emas

Odatiy sxema: ota-ona semestr yoki butun kurs uchun toʻlovni darslar boshlanishidan oldin kiritadi. Butun summa darhol tushumga yozilsa, davr daromadi oshirib koʻrsatiladi, keyingi davrlarniki esa kam koʻrsatiladi.

MHXS (IFRS 15) boʻyicha daromad mijozga xizmatni topshirish majburiyati bajarilganda tan olinadi, xizmatlar uchun bu majburiyat, qoida tariqasida, vaqt davomida bajariladi. Bunday majburiyat uchun tashkilot bajarilish jarayonini baholashning mos usulini tanlaydi. Maktab uchun bu odatda oʻqish vaqti yoki oʻtkazilgan darslar soni; tanlovni hisob siyosatida mustahkamlab, izchil qoʻllash kerak.

Soliq kodeksi avanslarga alohida yondashadi: sotiladigan tovarlar (xizmatlar) uchun oldindan toʻlov tariqasida olingan mablagʻlar foyda soligʻini hisoblashda daromadga kiritilmaydi (SK 304-moddasi). Shu sababli maktabda avanslarning buxgalteriya va soliq hisobi farq qilishi mumkin, bu farqni hujjatlar boʻyicha kuzatib borish zarur.

Shartli raqamlarda hisob-kitob namunasi

Namuna shartli va real tashkilotga tegishli emas. Ota-ona sentyabrda sentyabrdan iyungacha boʻlgan taʼlim uchun 10 000 000 soʻm toʻlaydi, bu 10 oʻquv oyi. Taʼlim bir tekisda koʻrsatiladi deb olsak, har oy 1 000 000 soʻm daromadga oʻtadi.

Sentyabr oxirida daromadda 1 000 000 soʻm bor, qolgan 9 000 000 soʻm ota-ona oldidagi majburiyat sifatida turadi. Agar bola dekabrda chiqib ketsa va shartnoma boʻyicha qaytarish nazarda tutilgan boʻlsa, majburiyat qaytariladigan summaga kamayadi, daromad esa faqat haqiqatda koʻrsatilgan davr uchun qoladi. Auditor qaytarish tartibi shartnomada yozilganini va hisobdagi hisob-kitob unga mos kelishini tekshiradi.

Turli davomiylikdagi kurslar va paketlar

Taʼlim markazida bitta shartnomada koʻpincha darslar, oʻquv materiallari, sinov testlari va onlayn-platformaga kirish birga uchraydi. MHXS (IFRS 15) boʻyicha shartnoma narxi alohida majburiyatlar oʻrtasida ularning mustaqil sotuv narxlariga proporsional taqsimlanadi.

Amaliy xulosa: paketga turli xususiyatdagi elementlar kirsa, ularni avtomatik ravishda teng ulushlarda hisobdan chiqarib boʻlmaydi. Qaysi elementlar mustaqil ekanini hal qilib, buni hisob siyosatida qayd etish kerak. Odatiy xatolar: butun paketni bir martada tan olish, chegirmalar va bepul sinov darslarini hisobga olmaslik, boʻlib toʻlash uchun yagona qoidalarning yoʻqligi.

QQS va imtiyozlar: auditor nimani tekshiradi

Soliq kodeksi oʻqitish (taʼlim) sohasidagi xizmatlar, jumladan test sinovlari va imtihonlar oʻtkazishni tashkil etish boʻyicha aylanmani QQSdan ozod qiladi (SK 243-moddasi birinchi qismining 10-bandi). Roʻyxatga boshlangʻich, oʻrta, oʻrta maxsus, kasb-hunar, oliy va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim xizmatlari, qoʻshimcha taʼlim xizmatlari, shuningdek taʼlim-tarbiya faoliyatini olib boruvchi tashkilotlarda bolalarni parvarish qilish va nazorat qilish xizmatlari hamda voyaga yetmagan bolalar bilan toʻgaraklar, seksiyalar va studiyalardagi mashgʻulotlar kiradi.

Auditor har bir tushumni shu roʻyxat bilan solishtiradi: markazning oʻquv dasturlari, ovqatlanish, transport, darslik va forma sotish, binolarni uchinchi shaxslarga ijaraga berish alohida oqimlar boʻlib, imtiyozning ularga qoʻllanishini modda matni boʻyicha alohida tasdiqlash kerak.

• maktab yoki markaz faoliyatining qaysi turlari ozod qilish roʻyxatiga kiradi, qaysilari kirmaydi;
• soliqqa tortiladigan va ozod qilingan aylanmalar alohida yuritiladimi;
• umumiy xarajatlar boʻyicha kirim QQSi qanday taqsimlangan;
• ozod qilingan faoliyat uchun moʻljallangan asosiy vositalar va taʼmirlash xarajatlari boʻyicha QQS hisobga olinmaganmi.

Kirim QQSi va umumiy xarajatlar

Tashkilotda ham soliqqa tortiladigan, ham ozod qilingan aylanmalar boʻlsa, hisobga olishga soliqqa tortiladigan aylanmaga tegishli soliq summasi qabul qilinadi; soliq toʻlovchining tanloviga koʻra alohida va (yoki) proporsional usul qoʻllanadi (SK 268-moddasi). Soliqdan ozod qilingan xizmatlarni sotish uchun moʻljallangan asosiy vositalar, koʻchmas mulk va nomoddiy aktivlar boʻyicha QQS hisobga olinmaydi (SK 267-moddasi).

Maktab uchun bu shuni anglatadi: bino qurilishi, taʼmirlash va jihozlashda uning qaysi faoliyat uchun ishlatilishini oldindan aniqlab, alohida hisob yuritish kerak. Bu yerdagi xato qoʻshimcha hisoblashlar va penyalarga olib keladi.

Nodavlat maktablar va bogʻchalar uchun imtiyozlar

Nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlari va umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari uchun SK 483-moddasida vaqtinchalik imtiyozlar nazarda tutilgan: 2030-yil 1-yanvargacha ular ijtimoiy soliqdan tashqari barcha soliq turlarini toʻlashdan ozod etiladi (oltmish toʻrtinchi qism, 2026-yildagi qonun tahririda). U yerda jihozlarni olib kirish va xorijiy oʻqituvchilar boʻyicha imtiyozlar ham bor.

Auditor tashkilot toifaga mosligini, imtiyoz muddatidan chiqmaganini va shartlarni bajarayotganini tekshiradi. Masalan, nodavlat umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari binolari uchun qurilish xarajatlarini amortizatsiya shaklida ikki yil davomida teng ulushlarda chegiriladigan xarajatlarga kiritish nazarda tutilgan, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar bolalarini bepul qabul qilish boʻyicha litsenziya talablari bajarilmasa, amortizatsiyaning alohida tartibi amal qiladi. Imtiyoz shartlari oʻzgarib turadi, shuning uchun qoʻllashdan oldin kodeksning amaldagi tahririni tekshiring.

Hujjatlar va tayyorgarlik roʻyxati

Auditor uchun quyidagilarni tayyorlang:

• daromadni tan olish va avanslar hisobi boʻyicha hisob siyosati;
• ota-onalar va tinglovchilar bilan shartnomalar, narxnomalar, oʻqishga qabul qilish va chiqarish buyruqlari;
• davomat jurnallari yoki dars jadvali — bajarilish jarayonini hisoblash asosi;
• avans qoldiqlarining davrlar boʻyicha oʻtish hisob-kitobi;
• qaytarishlar va chegirmalar boʻyicha hujjatlar;
• xarajat hujjatlari: SK 305-moddasiga koʻra asosli va hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlar chegiriladi.