Zargarlik kompaniyasi auditi: qimmatbaho metallar va chakana savdo

Nega zargarlik kompaniyasi alohida eʼtibor zonasi

Birinchidan, qonun bu sohani alohida koʻrsatadi. Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi qonunchilikda qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar bilan operatsiyalarni amalga oshiruvchi shaxslar pul mablagʻlari yoki boshqa mol-mulk bilan operatsiyalarni amalga oshiruvchi tashkilotlar qatorida sanab oʻtilgan (12-modda). Demak, auditor uchun moliyaviy hisobotdan tashqari mijozlarni identifikatsiya qilish tartibi va ichki nazorat ham muhim.

Ikkinchidan, hisob va saqlash tartibini buzganlik uchun alohida maʼmuriy javobgarlik belgilangan. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 219-moddasi qimmatbaho metallar va toshlarni ishlab chiqarish, qayta ishlash va foydalanishda olish, sarflash, hisobga olish, saqlash qoidalarini hamda buyumlarni sinash va tamgʻalash tartibini buzishni nazarda tutadi; mansabdor shaxslar uchun jarima — bazaviy hisoblash miqdorining oʻttizdan ellik baravarigacha.

Audit nazorat organlarining tekshiruvini almashtirmaydi, lekin bunday xatarlarni undan oldin aniqlaydi: auditor amaldagi hisob jarayonlari talablarga qanchalik mos kelishini solishtiradi va qayerda tuzatish kerakligini koʻrsatadi.

Vazn va proba boʻyicha hisob: zaxiralarni baholash

4-son BHMS qimmatbaho metallar va toshlarni alohida qayd etadi: tashkilot alohida tartibda foydalanadigan va bir-birining oʻrnini bosmaydigan zaxiralar, shuningdek maxsus loyihalar uchun tayyorlangan zaxiralar tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi usuli bilan baholanadi. Zargar uchun bu «omborda oʻrtacha» emas, aniq buyumlar, metall partiyalari va toshlar boʻyicha hisob yuritish demakdir.

Auditor hisob siyosatida metall va toshlarni baholash tartibi qayd etilganini va izchil qoʻllanayotganini tekshiradi. Odatdagi kamchiliklar: metall probaga bogʻlanmasdan «oʻrtacha» boʻyicha hisobdan chiqariladi; hisobdagi vazn bilan buyum yorligʻidagi vazn mos kelmaydi; ishlov berishdagi yoʻqotishlar (kuyindi, qirindi) dalolatnomasiz va asosli meʼyorsiz hisobdan chiqariladi.

• Ligatura va sof metall vazni, proba va partiya raqami koʻrsatilgan kirim hujjatlari.
• Metall harakati reyestri: ishlab chiqarishga berish, buyumlar va qoldiqlarni qaytarish, chiqindilarni topshirish.
• Texnologik yoʻqotishlar va lom hamda chiqindilarni yigʻish dalolatnomalari.
• Buyum kartochkalari: metall vazni, toshlar vazni va tavsifi, tannarx.

Tolling oltin va kumush

Ustaxona buyurtmachining metallini qayta ishlasa, auditorning asosiy savoli — «oʻzining» va «begona» metallni ajratish. Tolling metall ijrochiga tegishli emas, shuning uchun uning miqdori alohida (balansdan tashqari yoki alohida masʼul saqlashda — kompaniya siyosatiga qarab) yuritilishi, shartnoma va yuk xatlariga toʻliq bogʻlanishi kerak.

Soliq jihati ham shu ajratishga bogʻliq. Tolling xomashyodan tovarlar tayyorlash xizmatlarini sotishda QQS boʻyicha soliq bazasi soliqni kiritmagan holda qayta ishlash xizmatlari qiymati asosida aniqlanadi. Biroq tolling mol-mulk qayta ishlash mahsuloti sifatida shartnomada belgilangan muddatda qaytarilmasa, Soliq kodeksining 239-moddasiga koʻra bunday topshirish sotish aylanmasi hisoblanadi. Shuning uchun auditor uchun shartnomalardagi muddatlar va buyumlar hamda metall qoldigʻining haqiqiy qaytarilishi muhim.

Nimalar tekshiriladi: qayta ishlash shartnomasi (yoʻqotish meʼyori, muddat, qoldiqni qaytarish tartibi), metall topshirish yuk xatlari, xomashyo sarfi hisobotlari, buyurtmachining qoldiq tasdigʻi. Agar metall yoki toshlar uchinchi shaxsda saqlansa, XAS 501 undan miqdor va holatni tasdiqlashni soʻrashni yoki joyida tekshiruv oʻtkazishni nazarda tutadi.

Inventarizatsiya va auditorning ishtiroki

4-son BHMS zaxiralarni yiliga kamida bir marta inventarizatsiya qilishni talab etadi. Zargarlik kompaniyasida amalda bu yetarli emas: vitrina va seyflardagi qoldiqlarni tarozida tortib, probani tekshirib, tez-tez qayta sanash maqsadga muvofiq.

XAS 501 ga koʻra, zaxiralar hisobot uchun muhim boʻlsa, auditor ularning mavjudligi va holati haqida dalil olishi kerak — odatda inventarizatsiyada qatnashib: rahbariyat yoʻriqnomalarini baholab, sanashni kuzatib, zaxiralarni koʻzdan kechirib va tanlama qayta sanashlarni bajaradi. Tanlama sanash ikki yoʻnalishda boradi: hisob yozuvlaridan haqiqiy buyumlarga va aksincha — bu yozuvlarning toʻliqligi va aniqligi haqida dalil beradi. Koʻzdan kechirish buyum mavjudligiga ishontiradi, lekin egalik huquqini isbotlamaydi: lombard, komissiya va tolling pozitsiyalari uchun alohida hujjatlar kerak.

Inventarizatsiya natijalari standart qoidalari boʻyicha aks ettiriladi: aniqlangan ortiqcha zaxiralar aniqlangan sanadagi joriy qiymatdan, yetishmovchiliklar esa balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi. Moliyaviy natijaga nima kiritilishi va moddiy javobgar shaxslardan nima undirilishi qonunchilik va kompaniya siyosatida belgilangan tartibga bogʻliq.

• Inventarizatsiya oʻtkazish buyrugʻi, komissiya tarkibi, moddiy javobgar shaxslarning imzolangan tilxatlari.
• Amaldagi tekshiruvdan oʻtgan tarozilar, tortish dalolatnomalari, vazn va probali buyumlar roʻyxati.
• Solishtirma qaydnomalar va tafovutlar boʻyicha tushuntirishlar.
• Tolling metall va saqlashga yoki komissiyaga qabul qilingan buyumlarning alohida roʻyxati.

Chakana savdo, kassa va soliqlar

Chakana savdoda auditor sotuvni kassa maʼlumotlari, cheklar va fiskal maʼlumotlar boʻyicha ombor harakati bilan solishtiradi: har bir sotilgan pozitsiya vazn boʻyicha hisobdan chiqarilgan boʻlishi, tushum esa hisobga mos kelishi kerak. Alohida chegirmalar, qaytarishlar, almashtirish (eski buyumni hisobga olib qabul qilish) va naqd pul operatsiyalari tekshiriladi.

QQS boʻyicha auditor qaysi operatsiyalar soliqqa tortilishi, qaysilari tortilmasligini aniqlashi kerak. Soliq kodeksining 243-moddasi soliqqa tortishdan ozod qilinadigan aylanma sifatida, xususan, qimmatbaho metallardan tayyorlangan bank va oʻlchovli quymalar, quyma (investitsion) tangalar, lom va chiqindilar, qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlarni koʻrsatadi. Zargarlik buyumlari bu bandda toʻgʻridan-toʻgʻri nomlanmagan, shuning uchun aylanma tasnifini odat boʻyicha emas, amaldagi norma matni boʻyicha tasdiqlash kerak.

Alohida xatar zonasi — aholidan lom qabul qilish: har bir xarid uchun hujjat, vazn va probaga asoslangan tushunarli baho hamda mablagʻ manbasi nazorati kerak.

Shartli misol: qoldiqni solishtirish

Misol shartli raqamlarda berilgan va real kompaniyaga tegishli emas. Oy boshida reyestr boʻyicha ishlab chiqarishda 1 000 g oltin turadi. Buyurtmachidan yana 500 g tolling metall qabul qilingan, buyum va qoldiqlar sifatida 1 380 g qaytarilgan, yoʻqotish dalolatnomasi boʻyicha 15 g hisobdan chiqarilgan. Hisobiy qoldiq: 1 000 + 500 − 1 380 − 15 = 105 g. Seyfda tortishda 92 g topilsa, 13 g farqni auditor «oʻrtacha» deb qabul qilmaydi: bu kimning metalli (oʻzining yoki tolling), yoʻqotishlar boʻyicha dalolatnomalar bormi va ular shartnoma meʼyoriga sigʻadimi — shuni aniqlaydi.

Agar yetishmayotgan metall tolling boʻlib, muddatda qaytarilmagan boʻlsa, kompaniya bir vaqtning oʻzida hisob va soliq muammosiga duch keladi (yuqorida Soliq kodeksining 239-moddasi haqida).

Odatiy xatolar va qanday tayyorlanish

Koʻpincha quyidagilar topiladi: oʻz va tolling metallning bitta reyestrda aralashishi; texnologik yoʻqotishlar boʻyicha dalolatnomalarning yoʻqligi; hisobdagi va yorliqdagi vaznning mos kelmasligi; tortishsiz inventarizatsiya; rasmiylashtirilmagan lom qabuli; vazn boʻyicha hisobdan chiqarilmagan sotuvlar.

Oldindan tayyorlaning: metall va toshlar boʻyicha hisob siyosatini tasdiqlang, tortish bilan sinov inventarizatsiyasini oʻtkazing, qayta ishlash shartnomalarini qaytarish muddatlari bilan solishtiring va vazn reyestrlarini yigʻing. Shunda auditor vaqtini hujjatlar zanjirini tiklashga emas, tahlilga sarflaydi.