Auditorlik xavfi: xavf modeli va u tekshiruv hajmiga qanday taʼsir qiladi

Auditorlik xavfi modeli

200-son XAS uchta tushunchani belgilaydi (13-band):

• auditorlik xavfi — hisobot jiddiy buzib koʻrsatilganda notoʻgʻri fikr bildirish xavfi; u jiddiy buzib koʻrsatish xavflari va aniqlamaslik xavfining funksiyasi;
• jiddiy buzib koʻrsatish xavfi — audit boshlanishidan oldin hisobotda jiddiy buzib koʻrsatish mavjud boʻlish xavfi; tasdiqlar darajasida u ajralmas xavf va nazorat vositalari xavfidan iborat;
• aniqlamaslik xavfi — auditor tartib-taomillari mavjud jiddiy buzib koʻrsatishni aniqlamasligi xavfi.

Ajralmas xavf va nazorat vositalari xavfi — kompaniya xavflari

Ajralmas xavf — nazorat vositalarini hisobga olishdan oldin hisobot moddasining buzib koʻrsatishga moyilligi. U, masalan, murakkab hisob-kitoblar va noaniqligi yuqori boʻlgan baholash qiymatlari uchun yuqoriroq (200-son XAS, A38-band). Nazorat vositalari xavfi — kompaniyaning ichki nazorati buzib koʻrsatishni oʻz vaqtida oldini olmasligi yoki aniqlamasligi xavfi (13-band).

Muhimi: bu ikkala xavf tashkilotning oʻz xavflari boʻlib, ular auditdan qatʼi nazar mavjud (A37-band). Auditor ularni yaratmaydi, balki baholaydi. Hatto yaxshi qurilgan ichki nazorat ham jiddiy buzib koʻrsatish xavfini faqat kamaytirishi mumkin, lekin bartaraf eta olmaydi (A39-band).

315-son XAS (qayta koʻrib chiqilgan, 2019-y.) boʻyicha xavf qanday baholanadi

• 315-son XAS tasdiqlar darajasida ajralmas xavf va nazorat vositalari xavfini alohida baholashni talab qiladi (5-band).
• Ajralmas xavf ajralmas xavf omillarini hisobga olgan holda buzib koʻrsatish ehtimoli va hajmi orqali baholanadi (31-band): murakkablik, subyektivlik, oʻzgaruvchanlik, noaniqlik, rahbariyatning xolis emasligi yoki insofsiz harakatlarga moyillik (2-ilova).
• Standart ajralmas xavf darajasini «ajralmas xavf diapazoni» deb taʼriflaydi (5-band).
• Muhim xavf — ajralmas xavf bahosi diapazonning yuqori chegarasiga yaqin boʻlgan xavf yoki boshqa XAS uni bevosita muhim deb hisoblashni talab qiladigan xavf (12-band); auditor bunday xavflarni aniqlashi shart (32-band).
• Agar auditor nazorat vositalarining operatsion samaradorligini sinashni rejalashtirmasa, jiddiy buzib koʻrsatish xavfi ajralmas xavfga tenglashtiriladi (34-band).

Nega ish hajmi xavf bahosiga bogʻliq

Auditorlik xavfining berilgan darajasida ruxsat etilgan aniqlamaslik xavfi baholangan jiddiy buzib koʻrsatish xavfi bilan teskari bogʻliq: buzib koʻrsatish xavfi qanchalik yuqori boʻlsa, ruxsat etilgan aniqlamaslik xavfi shunchalik past va auditorga shunchalik ishonchliroq dalillar kerak boʻladi (200-son XAS, A42-band). Aniqlamaslik xavfi tartib-taomillarning xususiyati, muddatlari va hajmi orqali tartibga solinadi (A43-band).

Tashqi tomondan oʻxshash kompaniyalarda ish hajmidagi farq shundan kelib chiqadi. Tushumi murakkab, yirik baholash zaxiralari bor, hisob tizimini almashtirgan yoki nazorati zaif kompaniyada ajralmas xavf va nazorat vositalari xavfi yuqoriroq — auditor tanlovlarni kengaytiradi, mohiyatan koʻproq tartib-taomillar oʻtkazadi, ishlarning bir qismini hisobot sanasiga koʻchiradi. Nazorat ishlaydigan va uning samaradorligini sinash mumkin boʻlgan joyda auditor dalillarning bir qismini nazorat testlaridan oladi.

Misol: tushumi bir xil ikki kompaniya

Birinchi kompaniya standart tovar bilan savdo qiladi, oldindan toʻlov bilan sotadi, tushum hisob tizimidan avtomatik aks ettiriladi, bank va ombor bilan solishtirishlar har oy bajariladi. Ikkinchisi ishlarni bosqichma-bosqich topshirish sharti bilan uzoq muddatli shartnomalar tuzadi, yirik zaxiralar hisoblaydi va hisobot yilida yangi hisob dasturiga oʻtgan.

Ikkinchi kompaniyada tushum va baholash qiymatlari boʻyicha ajralmas xavf yuqoriroq — murakkablik, subyektivlik va oʻzgarishlar 315-son XASda ajralmas xavf omillari sifatida bevosita nomlangan. Shuning uchun xuddi shu muhimlikda auditor u boʻyicha koʻproq dalil toʻplashi kerak boʻladi va tekshiruv hajmi sezilarli darajada katta boʻladi.

Xavf modeli nimani vaʼda qilmaydi

• Auditor auditorlik xavfini nolgacha kamaytira olmaydi: auditorlik dalillari inkor etib boʻlmaydigan emas, balki ishonchli xususiyatga ega (200-son XAS, A45-band).
• Aniqlamaslik xavfini faqat kamaytirish mumkin, bartaraf etib boʻlmaydi — qandaydir aniqlamaslik xavfi doimo mavjud (A44-band).
• Auditorlik xavfi texnik tushuncha: u auditorning biznes xavflarini, masalan, sud jarayonlarini oʻz ichiga olmaydi (A33-band).
• Xavflarni baholash aniq oʻlchov emas, balki professional mulohaza masalasi (A32-band); XAS bahoni miqdoriy ham, sifat jihatidan ham ifodalashga yoʻl qoʻyadi (A40-band).

Xavfni baholash tartib-taomillari

Xavflarni baholash uchun auditor xavfni baholash tartib-taomillarini bajaradi (315-son XAS, 14-band):

• rahbariyat va tashkilotdagi boshqa shaxslarga, shu jumladan ichki auditga (agar u boʻlsa) soʻrovlar;
• tahliliy tartib-taomillar;
• kuzatish va inspeksiya.
• Dastlabki bahoga zid yangi maʼlumot olinganda auditor xavflarni aniqlash va baholashni qayta koʻrib chiqadi (37-band).

Kompaniya auditdan oldin nima qilishi mumkin

• asosiy jarayonlar va nazorat vositalarini — tushum, xaridlar, ish haqi, baholash zaxiralarini hujjatlashtirish;
• baholash qiymatlari boʻyicha hisob-kitoblarni farazlar va maʼlumotlar manbalari bilan tayyorlash;
• bogʻliq taraflar bilan bitimlar, nostandart operatsiyalar va hisob tizimini almashtirish haqida auditorga oldindan xabar berish;
• tahliliy tartib-taomillar uchun birlamchi hujjatlar va hisob tizimi maʼlumotlariga kirishni taʼminlash.