Davlat subsidiyalari va maqsadli moliyalashtirish auditi

Davlat yordamiga nima kiradi va nima kirmaydi

Standart uch shaklni nomlaydi: byudjet subsidiyalari, davlat grantlari va maqsadli tushumlar. Yordam pul bilan yoki davlat oldidagi majburiyatlarni kamaytirish shaklida olinganda ham bir xil qoidalar bilan aks ettiriladi: olish shakli hisobga olish usuliga taʼsir qilmaydi.

Soliq imtiyozlari bu standart doirasiga kirmaydi: u soliqqa tortiladigan foyda yoki foyda soligʻi summasi asosida aniqlanadigan va imtiyoz tarzida beriladigan yordamga qoʻllanilmaydi. Shuning uchun tekshiruvning birinchi qadami — davlatdan kelgan barcha tushumlarni ajratib, subsidiyalarni boshqacha hisobga olinadigan soliq imtiyozlaridan farqlashdir.

Auditorning birinchi savoli: yordamni tan olishga asos bormi

Tashkilot talablarga mos ekanligiga va yordam olinishiga yetarlicha ishonch hosil boʻlmaguncha yordam tan olinmaydi. Pulning oʻtkazilishi oʻz-oʻzidan shartlar bajarilganini yoki bajarilishini isbotlamaydi. Xalqaro standart IAS 20 ham shuni aytadi: tan olish sharti — tashkilot berish shartlarini bajarishi va yordamni olishiga ishonch.

Amalda auditor shu shartlarni tekshirish mumkin boʻlgan hujjatlarni soʻraydi:

• subsidiya berish toʻgʻrisidagi shartnoma yoki qaror, dastur va ilovalar;
• oluvchining grant beruvchi oldidagi arizasi va hisobotlari, mablagʻdan foydalanish tekshiruvi dalolatnomalari;
• yordam berilgan xarajatlar jadvali (uskuna xaridi, qurilish, joriy xarajatlar);
• shartlarni oʻzgartirish, muddatlarni uzaytirish va mablagʻni qaytarish talablari boʻyicha yozishmalar.

Kelgusi davr daromadi: subsidiya qachon daromadga aylanadi

Asosiy qoida: yordam tushgan paytda emas, tizimli ravishda, shu yordam qoplaydigan xarajatlar qilinadigan davrlarda daromad sifatida tan olinadi. “Olingan paytda” tan olish hisoblash tamoyiliga zid va yordamni davrlarga taqsimlash asosi boʻlmagandagina joiz.

Agar yordam amortizatsiya qilinadigan aktivga bogʻliq boʻlsa, daromad amortizatsiya hisoblanadigan davrlarda va xuddi shu nisbatlarda tan olinadi. Aktivlar boʻyicha 10-son BHMS yordamni maqsadli tushum sifatida koʻrsatib, foydali xizmat muddati davomida daromad tan olishni nazarda tutadi; IAS 20 esa ikki koʻrinishga yoʻl qoʻyadi: kechiktirilgan daromad yoki aktivning balans qiymatini kamaytirish.

Alohida holat — allaqachon qilingan xarajatlarning kompensatsiyasi yoki kelgusida xarajatlarsiz shoshilinch yordam: u olish huquqi paydo boʻlgan davrning daromadi sifatida tan olinadi. Auditor tashkilot bu variantni dasturda kelgusi majburiyatlar mavjud boʻlgan joyda qoʻllamaganini tekshiradi.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol tasviriy boʻlib, muayyan kompaniya amaliyotidan olinmagan. Tashkilot uskuna sotib olish uchun 120 mln soʻm maqsadli yordam oldi, foydali xizmat muddati — 10 yil, amortizatsiya tekis. Yordam kelgusi davr daromadi sifatida koʻrsatilsa, birinchi yilda daromadga 12 mln soʻm (120 mln ÷ 10) olinadi, yil oxiridagi qoldiq 108 mln soʻm boʻladi.

Odatiy xato — butun 120 mln soʻmni tushgan zahoti daromadga olish: yil foydasi 108 mln soʻmga oshib ketadi, balansda esa majburiyat yoʻq, vaholanki tashkilot 10 yil dastur shartlariga amal qilishi kerak. Auditor uchun bu har bir dastur boʻyicha qoldiqni qayta hisoblab, amortizatsiya jadvali bilan solishtirish uchun sabab.

Subsidiyani qaytarish va shartlarning buzilishi

Tashkilot shartlarni bajarmasa, yordamni qaytarishi lozim. Qaytarish hisob-kitob baholarining oʻzgarishi hisoblanadi, oldingi davrni tuzatish emas. Daromadga oid yordam birinchi navbatda balans passivida aks etgan qoldiq hisobiga qaytariladi; qoldiqdan oshgan summa xarajat sifatida tan olinadi.

Aktivlarga oid yordam boʻyicha qaytarish maqsadli tushumlar qoldigʻini kamaytirish yoki aktivning balans qiymatini oshirish bilan, shu bilan birga hisoblanishi mumkin boʻlgan amortizatsiyani moliyaviy natijaga olib borish orqali aks ettiriladi. IAS 20 qoʻshimcha qiladi: qaytarish aktivni qadrsizlanishga tekshirishni talab qilishi mumkin.

Shu sababli auditda hisobot bilan birga qaytarish xavfi ham tekshiriladi: oʻzlashtirish muddatlari oʻtkazib yuborilganmi, mablagʻ maqsadsiz ishlatilmaganmi, oluvchi hisoboti bilan buxgalteriya hisobi oʻrtasida farqlar bormi.

Izohlarda ochib berish va odatiy xatolar

Izohlarda yordam boʻyicha hisob siyosati, shu jumladan hisobotda koʻrsatish usuli, tan olingan yordamning mazmuni va miqdori, tashkilot foyda olgan boshqa shakllar, shuningdek tan olingan yordam boʻyicha bajarilmagan shartlar va boshqa majburiyatlar ochib beriladi. Daromadga oid yordam uchun ikki usul joiz: “Boshqa daromadlar” moddasida koʻrsatish yoki bogʻliq xarajatlarni kamaytirish.

Tekshiruvda uchraydigan odatiy holatlar:

• butun summa olinganda daromadga olingan, kelgusi davr qoldigʻi yuritilmagan;
• yordam aktivlarga yoki daromadga oidligi aniqlanmagan, hisobdan chiqarish muddati ixtiyoriy tanlangan;
• dastur shartlari kuzatilmaydi, qaytarish xavfi baholanmagan;
• qaytarish bahoning oʻzgarishi oʻrniga oldingi davrlarni tuzatish bilan aks ettirilgan;
• izohlarda bajarilmagan shartlar va yordamning boshqa shakllari haqida maʼlumot yoʻq.