Davlat shartnomalari boʻyicha pudratchi auditi

Nimalar tekshiriladi: uchta raqam va ularning bogʻliqligi

Auditor tekshiruvni har bir shartnoma boʻyicha uchta koʻrsatkich atrofida quradi: haqiqatda qilingan xarajatlar, bajarilish darajasi va aktlar boʻyicha buyurtmachi qabul qilgan ish hajmi. Birinchi vazifa — har bir raqam hujjatlar bilan tasdiqlanganini va ular oʻzaro mos ekanini aniqlash.

• shartnoma xarajatlari — subpudratchilar bilan shartnomalar, aktlar, materiallar boʻyicha yuk xatlari, tabellar va mehnat haqi hisob-kitoblari;
• bajarilish darajasi — hisobot davri oxiriga hisob va kelgusi xarajatlar boʻyicha farazlar;
• qabul aktlari — ikkala tomon imzolaganmi, hajm va narxga mosmi, kamchiliklar haqida qayd bormi;
• toʻlovlar va avanslar — nima olingan, nima hisobga olingan, qanday debitor yoki kreditor qarz qolmoqda.

Foyda soligʻi uchun bajarilish ulushi qanday aniqlanadi

Uzoq muddatli shartnomalar uchun Soliq kodeksida hisoblash usuli aniq koʻrsatilgan. Shartnoma shartlarida xizmatlarni bosqichma-bosqich topshirish nazarda tutilmagan boʻlsa, daromad hisob maʼlumotlari asosida daromadni tekis tan olish tamoyilini hisobga olgan holda taqsimlanadi (SK 303-modda). Shartnomaning hisobot davri oxiridagi haqiqiy bajarilishi shartnomani bajarish boshidan qilingan xarajatlarning shartnomani bajarishga ketadigan jami xarajatlardagi ulushi asosida aniqlanadi.

Davr oxiridagi daromad — bu ulushning shartnoma narxiga koʻpaytmasi; shartnoma boʻyicha avval hisobga olingan daromadlar chegirib tashlanadi. Shu sababli tekshiruvning asosiy predmeti — kasrning maxraji: shartnomani bajarishga ketadigan jami xarajatlar. Pudratchi kelgusi xarajatlarni kam koʻrsatsa, bajarilish ulushi va daromad oshib ketadi, koʻp koʻrsatsa — kamayadi.

Hisob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna faqat mexanikani koʻrsatadi va real shartnomaga tegishli emas. Shartnoma narxi — 1 000 mln soʻm, bajarishga ketadigan jami xarajatlar smetasi — 800 mln, shartnoma boshidan haqiqatda qilingan xarajat — 320 mln. Xarajatlar ulushi: 320 / 800 = 40%. Jami daromad: 40% × 1 000 = 400 mln. Oldingi davrlarda 150 mln hisobga olingan boʻlsa, joriy davr daromadi 250 mln boʻladi.

Endi aktlar bilan solishtiramiz: faraz qilaylik, 300 mln lik aktlar imzolangan. 100 mln farq — hisob boʻyicha bajarilgan, lekin buyurtmachi hali qabul qilmagan ishlar. Auditor sababini aniqlaydi: hajm haqiqatan topshirilmaganmi, buyurtmachi aktlarni kechiktirayaptimi, xarajatlarga omborda turgan va obyektga oʻrnatilmagan materiallar kirganmi yoki yakunlash smetasi kam koʻrsatilganmi.

Aktlar va hajmlarni tasdiqlash

Pudratchi ish natijasini topshirishi va buyurtmachi qabul qilishi ikkala tomon imzolagan akt bilan rasmiylashtiriladi (FK 680-modda). Tomonlardan biri aktni imzolashdan bosh tortsa, aktda bu haqda qayd qilinadi va akt ikkinchi tomon tomonidan imzolanadi. Bir tomonlama aktni sud, faqat imzolashdan bosh tortish sabablarini asosli deb topsagina, haqiqiy emas deb topishi mumkin, shuning uchun auditor yozishmalarga ham qaraydi: asosli rad javobi boʻlganmi, uni kim va qachon yuborgan.

Qurilish-montaj ishlari uchun QQS bazasi har bir kalendar oyi oxirida haqiqatda bajarilgan ishlar hajmining qiymati asosida aniqlanadi (SK 248-modda). Demak, oylik aktlar va bajarilish hisobi oʻrtasidagi farq nafaqat foydaga, balki QQSga ham taʼsir qiladi.

MHXS 15 (IFRS 15) boʻyicha majburiyat vaqt davomida bajarilganda tashkilot taraqqiyotni baholashning mos usulini tanlaydi. U soliq usulidan farq qilishi mumkin, shuning uchun soliq va boshqaruv bajarilish foizi oʻrtasidagi farq tushuntirilib, hujjatlashtirilishi kerak.

Xarajatlar: nima tasdiqlangan boʻlishi kerak

Foyda soligʻi uchun xarajatlar asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi shart (SK 305-modda). Davlat shartnomasida bu har bir xarajat shartnomaga bogʻlangan, kompaniyaning umumiy xarajatlariga “yoyib yuborilmagan” va birlamchi hujjat bilan tasdiqlangan boʻlishini bildiradi. Odatiy eʼtibor nuqtalari:

• aktlarsiz yoki orqaga sanalangan aktlar bilan subpudratchi xarajatlari;
• “shartnoma uchun” sotib olingan, lekin amalda boshqa obyektlarda ishlatilgan materiallar;
• shartnomalar boʻyicha tushunarli baza boʻlmagan holda taqsimlangan umumxoʻjalik xarajatlari;
• buyurtmachi toʻlamasa ham umumiy smetaga kirib qolgan kamchiliklarni bartaraf etish xarajatlari.

Narx, qoʻshimcha ishlar va shartnoma oʻzgarishlari

Pudrat shartnomasida boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa, ish narxi (smeta) qatʼiy hisoblanadi (FK 636-modda). Buyurtmachi texnik hujjatlarga oʻzgartirishlar kiritishga haqli, agar ular keltirib chiqargan qoʻshimcha ishlar qiymati qurilishning umumiy qiymati smetasining oʻn foizidan oshmasa (FK 671-modda); kattaroq oʻzgarishlar tomonlar kelishgan qoʻshimcha smeta asosida amalga oshiriladi.

Davlat xaridlarida qonun shartnomaning dastlabki umumiy summasining 10 foizidan oshmaydigan, uning doirasida qoʻshimcha ish va xizmatlarni bajarish uchun xarajatlar boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri shartnoma tuzishga ruxsat beradi (ZRU-684 71-moddasi birinchi qismining 14-bandi). Auditor qoʻshimcha ishlar rasmiylashtirilgandan keyin, shu limit doirasida bajarilganini, “ogʻzaki kelishuv” boʻyicha emasligini va ularning xarajatlari asosiy hajm bilan aralashtirilmaganini tekshiradi.

Pudratchi auditdan oldin nima qilishi kerak

• har bir shartnoma boʻyicha yigʻma jadval tuzish: narx, xarajatlar smetasi, qilingan xarajatlar, qabul qilingan aktlar, toʻlov;
• bajarishga ketadigan jami xarajatlarni qayta hisoblash va farazlarni yozma qayd etish;
• oylik aktlarni QQS bazasi va foyda soligʻi bilan solishtirish;
• har bir subpudratchida shartnoma, aktlar va bajarilganlik tasdigʻi borligini tekshirish;
• qoʻshimcha ishlar va narx oʻzgarishlarini alohida rasmiylashtirish.