Tushum auditi: daromadlarni tan olish va tipik xatolar

Asosiy savol — tan olish vaqti

2-sonli BHMS daromadlar hisobining asosiy masalasi sifatida daromad qaysi paytda aks ettirilishini aniqlashni toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi. Daromad tashkilotga iqtisodiy naf tushishi ehtimoli boʻlganda va bu nafni ishonchli oʻlchash mumkin boʻlganda aks ettiriladi. Standartning amaldagi tahririni Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 132-son buyrugʻi tasdiqlagan; u 1998-yilgi standartning oʻrniga kirdi.

Xuddi shu savolga xalqaro yondashuv XAS 240 da berilgan. U tushumni tan olishda firibgarlik xavflari bor, deb faraz qiladi va auditordan bunday xavflarni muhim xavflar qatoriga kiritishni talab qiladi. Amalda bu shuni bildiradi: halol kompaniyada ham auditor tushumni «ishonib» qabul qilmaydi, alohida protseduralarni rejalashtiradi.

• daromad shartnoma imzolanganda yoki pul olinganda emas, standart shartlari bajarilganda tan olinadi;
• tovarlar uchun shartlar 2-sonli BHMS ning 16-bandida, xizmat va ishlar uchun 18–22-bandlarida keltirilgan;
• avans va oraliq toʻlovlar daromad hisoblanmaydi (21-band).

Tovarlarni sotish: beshta shart

Tovarlar uchun 2-sonli BHMS ning 16-bandi beshta shartni nomlaydi. Asosiysi — egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga oʻtgan. Bundan tashqari, tashkilot sotilgan tovarni boshqarish va samarali nazorat qilishni saqlab qolmaydi. Daromad summasini yuqori ishonchlilik bilan baholash mumkin, naf olish ehtimoli bor, bitim bilan bogʻliq xarajatlar ham ishonchli baholanadi.

Auditor nimani tekshiradi: yuk xati yoki qabul-topshirish dalolatnomasi, shartnomadagi yetkazib berish shartlari, haqiqiy joʻnatish va qabul qilish sanasi. Tipik tuzoq — davrning oxirgi kunlaridagi joʻnatma: keyin tovar qaytariladi yoki xatar oʻtmagan holda xaridorning omborida «saqlovda» qoladi.

• egalik qilishning xatar va afzalliklari xaridorga oʻtgan;
• tashkilot tovar ustidan boshqaruv va nazoratni saqlamaydi;
• daromad summasini ishonchli baholash mumkin;
• iqtisodiy naf olish ehtimoli bor;
• bitim boʻyicha xarajatlarni ishonchli baholash mumkin.

Xizmat va ishlar: bajarilganlik bosqichi

Bitim natijasini ishonchli aniqlash mumkin boʻlsa, daromad hisobot sanasidagi bajarilganlik bosqichiga qarab tan olinadi (2-sonli BHMS ning 18-bandi). Bosqich 21-bandagi usullardan biri bilan aniqlanadi: bajarilgan ishlarni tahlil qilish, xizmatning umumiy hajmidagi ulushi yoki qilingan xarajatlarning umumiy baholangan xarajatlardagi ulushi. Natijani baholab boʻlmasa, daromad faqat qoplanadigan xarajatlar miqdorida tan olinadi (22-band).

Shartli raqamlardagi misol — kompaniyaning real maʼlumoti emas. Shartnoma 120 mln soʻmga, toʻrt oyga moʻljallangan, umumiy xarajatlar 80 mln deb baholangan, hisobot sanasigacha 60 mln sarflangan. Xarajatlar ulushi 75% ni tashkil qiladi, demak hisobot sanasiga 90 mln tan olinadi: oldindan imzolangan dalolatnoma boʻyicha 120 mln ham, olingan avans boʻyicha 30 mln ham emas. Auditor umumiy xarajatlar bahosini tekshiradi: u kam koʻrsatilsa, daromad oshirib yuboriladi.

Mahsulot narxiga sotuvdan keyingi xizmat ham kiritilgan boʻlsa, narxning bu qismi kechiktiriladi va xizmat koʻrsatilgan davrda daromad sifatida tan olinadi (15-band).

MHXS 15 — nazorat nuqtai nazari

MHXS 15 tushumni tan olishni besh bosqichda quradi: xaridor bilan shartnomani aniqlash, bajarilishi lozim majburiyatlarni ajratish, bitim narxini aniqlash, narxni majburiyatlar boʻyicha taqsimlash va majburiyat bajarilganda tushumni tan olish. Majburiyat muayyan paytda (odatda tovarlar uchun) yoki vaqt davomida (odatda xizmatlar uchun) bajarilishi mumkin.

BHMS boʻyicha hisob yuritadigan kompaniya uchun bu model majburiy shakl emas, zaif joylarni topishga yordam beradigan savollar toʻplamidir: shartnomada nechta alohida vaʼda bor, narxda oʻzgaruvchan qism bormi, jarayonni baholash usuli qanday tanlangan. Kompaniya investor jalb qilishga yoki MHXS qoʻllaydigan guruhga konsolidatsiyaga tayyorlanayotgan boʻlsa, bunday tahlil oʻtishda vaqtni tejaydi.

Tushum testi qanday quriladi

Tekshiruv hisobdan hujjatlarga va aksincha quriladi: ham oshirib koʻrsatish, ham kamaytirib koʻrsatish tekshiriladi. Tanlanma hajmini auditor xavflarga qarab belgilaydi. XAS 315 xavfi yuqori ekanining belgisi sifatida nostandart operatsiyalarning katta hajmini va davr oxiridagi tushumni tan olish boʻyicha yirik operatsiyalarni alohida koʻrsatadi.

• sotuv reyestri va elektron hisobvaraq-fakturalarni tushum va debitorlik qarzi hisobvaraqlaridagi aylanmalar bilan solishtirish;
• kesim (cut-off) testi: hisobot sanasidan bir necha kun oldingi va keyingi operatsiyalarni joʻnatish va qabul hujjatlari bilan taqqoslash;
• toʻliqlikni tekshirish: XAS 315 ga koʻra tushum toʻliqligi bilan bevosita bogʻliq nazorat — joʻnatma hujjatlarini toʻlov hujjatlari bilan solishtirish, savdo menejeri hisobotlarini koʻrib chiqish esa u bilan faqat bilvosita bogʻliq;
• qoʻshimcha kelishuvlar va chegirmalarni tahlil qilish — XAS 315 ga koʻra rahbariyat xaridorlar bilan namunaviy shartnoma shartlarini oʻzgartirib, tushumni notoʻgʻri tan olishi mumkin;
• yirik xaridorlar boʻyicha debitorlik qarzini tekshirish: tasdiqlar va keyingi toʻlovlar;
• davr oxiridagi tushum boʻyicha qoʻlda kiritilgan provodkalarni va hisobot sanasidan keyingi tuzatishlarni tahlil qilish.

Tipik xatolar

Bu xatolarni nafaqat auditor koʻradi — biznesni sotib oluvchi, bank va tekshiruvchilar ham shularga duch keladi.

• ishlar haqiqatan bajarilishidan oldin imzolangan dalolatnoma boʻyicha tushum;
• avans daromad sifatida aks ettirilgan: 2-sonli BHMS xaridorlar avanslarini daromaddan chiqarib tashlaydi (21-band);
• undirib boʻlmaydigan summa tushumni kamaytirish orqali hisobdan chiqarilgan, holbuki 17-bandga koʻra bunday summa dastlab tan olingan daromadni tuzatish sifatida emas, xarajat sifatida tan olinadi;
• vositachining tushumlari tushum sifatida koʻrsatilgan: vositachilikda daromad faqat vositachilik mukofotidir (11-band);
• barter nol qiymatda aks ettirilgan, holbuki boshqa tovar yoki xizmatlarga almashtirish daromad keltiradigan bitim sifatida koʻriladi (14-band);
• tushumni tan olish boʻyicha hisob siyosati izohlarda ochib berilmagan, holbuki 26-band qabul qilingan siyosatni va bajarilganlik bosqichini aniqlash usullarini ochib berishni talab qiladi.