Byudjet bilan hisob-kitoblar auditi: soliqlarni solishtirish

Byudjet bilan hisob-kitoblar auditiga nimalar kiradi

Auditor uch qator maʼlumotni solishtiradi: hisob (byudjet bilan hisob-kitob hisobvaraqlaridagi aylanmalar va qoldiqlar), soliq hisoboti va amalda amalga oshirilgan toʻlovlar. Ular oʻrtasidagi farq qoʻshimcha protseduralar uchun asosiy signal hisoblanadi.

Soliq hisoboti — soliq toʻlovchining hujjatlari boʻlib, har bir soliq turi boʻyicha hisob-kitoblar va soliq deklaratsiyalarini oʻz ichiga oladi (SK 81-modda). Aynan ular soliq majburiyatlarini aniqlash uchun asos boʻladi, shuning uchun audit deklaratsiya maʼlumotlarini buxgalteriya hisobi registrlari bilan solishtirishdan boshlanadi.

• davr uchun soliqlarning toʻliq va toʻgʻri hisoblanishi;
• deklaratsiyalardagi summalarning hisob va hisobot maʼlumotlariga mosligi;
• toʻlovning oʻz vaqtidaligi hamda hisobot sanasidagi qarz yoki ortiqcha toʻlov qoldiqlari;
• foyda soligʻi xarajati va kechiktirilgan soliqlar hisob-kitobi (hisobot MHXS boʻyicha tayyorlansa);
• izohlarda yoritish va mumkin boʻlgan soliq xavflarini hisobga olish.

Soliqlar qanday hisoblanadi va qachon toʻlanadi

Hisobot (soliq) davri yakunlari boʻyicha soliq summasini soliq toʻlovchining oʻzi aniqlaydi (SK 339-modda). Foyda soligʻi uchun u soliq davri boshidan oshib boruvchi jami bilan hisoblanadi, shuning uchun auditor faqat yil yakunini emas, oraliq hisob-kitoblarni ham tekshirishi muhim.

Foyda soligʻi boʻyicha hisobotni taqdim etish muddatlari: hisobot davri yakunlari boʻyicha — hisobot davridan keyingi oyning yigirmanchi kunidan kechiktirmay; soliq davri yakunlari boʻyicha — oʻtgan soliq davridan keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay (SK 339-modda). Soliq toʻlash tegishli davr hisobotini taqdim etish muddatidan kechiktirmay amalga oshiriladi, agar moddada boshqacha belgilanmagan boʻlsa (SK 340-modda).

Boshqa soliqlar uchun muddat va tartib Soliq kodeksining tegishli boblarida belgilanadi, auditor esa kompaniya qoʻllaydigan har bir soliq boʻyicha ularni tekshiradi. Stavkalar va maxsus rejimlar oʻzgarib turadi, shuning uchun audit oldidan biz oʻtgan yillar hisob-kitobini emas, kodeksning amaldagi tahririni solishtiramiz.

Byudjet bilan solishtirish qanday amalga oshiriladi

Soliq organlari soliq toʻlovchining talabiga koʻra soliqlarni toʻlash boʻyicha soliq majburiyatining bajarilishi yuzasidan solishtirma dalolatnoma tuzishi shart (SK 27-modda). Soliq ortiqcha toʻlanganligi mumkinligini koʻrsatuvchi holatlar aniqlansa, soliq organi yoki soliq toʻlovchining taklifiga koʻra soliqlar, penyalar va jarimalar boʻyicha hisob-kitoblarni birgalikda solishtirish oʻtkazilishi mumkin (SK 103-modda).

Amalda auditor uchun hisobot sanasidagi bunday dalolatnoma foydali: u qarz yoki ortiqcha toʻlov qoldigʻini tasdiqlaydi. Agar hisobdagi va dalolatnomadagi qoldiqlar mos kelmasa, bu albatta kompaniya xatosi degani emas — sababi aks ettirilmagan toʻlovlar, deklaratsiyalarga tuzatishlar yoki tan olish sanalarining farqi boʻlishi mumkin. Lekin har bir farq hujjatlar bilan izohlanishi kerak.

• hisobot sanasiga yaqin sanadagi solishtirma dalolatnomani soʻrash;
• uni byudjet bilan hisob-kitob hisobvaraqlari boʻyicha aylanma qaydnoma bilan taqqoslash;
• farqni tahlil qilish: yoʻldagi toʻlovlar, aniqlashtirilgan deklaratsiyalar, penya va jarimalar;
• xulosani rasmiylashtirish: hisobda nima tuzatiladi, izohlarda nima yoritiladi.

Foyda soligʻi va IAS 12 boʻyicha kechiktirilgan soliqlar

Kompaniya hisobotni MHXS boʻyicha tayyorlasa, byudjet bilan hisob-kitoblar IAS 12 nuqtai nazaridan ham tekshiriladi. Joriy va oldingi davrlar uchun joriy soliq toʻlanmagan qismida majburiyat sifatida tan olinadi; ortiqcha toʻlov aktiv sifatida tan olinadi. Baholash hisobot davri oxiriga qabul qilingan yoki mohiyatan qabul qilingan stavkalar va qonunlar boʻyicha amalga oshiriladi.

Kechiktirilgan soliqlar vaqtinchalik farqlardan kelib chiqadi. Vaqtinchalik farqlar — aktiv yoki majburiyatning soliq bazasi bilan uning moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotdagi balans qiymati oʻrtasidagi farqlardir. Soliq bazasi — soliq maqsadlari uchun aktiv yoki majburiyatga tegishli summa.

Kechiktirilgan soliq majburiyati tashkilot boshqa aktiv yoki majburiyatning balans qiymatini qoplaganda soliq toʻlasa, yuzaga keladi. Kechiktirilgan soliq aktivi tashkilot bunday qoplashda kamroq soliq toʻlasa yoki foydalanilmagan soliq zararlari yoxud foydalanilmagan soliq kreditlariga ega boʻlsa, yuzaga keladi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun uydirilgan). MHXS boʻyicha hisobda asosiy vosita 1 000 turadi, uning soliq qoldiq qiymati esa 700. Vaqtinchalik farq — 300. Shartli soliq stavkasi 10% boʻlganda kechiktirilgan soliq majburiyati 30 ni tashkil qiladi. Auditor farq toʻgʻri hisoblanganini, stavka hisobot sanasidagi amaldagi qonunchilikka mosligini va kechiktirilgan soliq aktivlarining qoplanishi asosli prognozlar bilan tasdiqlanganini tekshiradi.

XAS 250 roli va rahbariyat javobgarligi

Soliqlar — qonun buzilishi hisobotga bevosita taʼsir qiladigan soha. Shu sababli auditda XAS 250 «Moliyaviy hisobotni audit qilishda qonunlar va normativ hujjatlarni koʻrib chiqish» hisobga olinadi: XAS 200da qonunlar va normativ hujjatlarga rioya qilmaslik holatlari audit cheklovlari ayniqsa sezilarli boʻladigan predmet sohalari qatorida koʻrsatilgan.

Demak, audit soliq tekshiruvining oʻrnini bosmaydi va organlarning daʼvolari yoʻqligiga kafolat bermaydi. U hisobot butunligicha, shu jumladan soliq hisob-kitoblaridagi xatolar sababli, jiddiy buzib koʻrsatishlarni oʻz ichiga olmasligiga asosli ishonchni beradi. Soliqlarning toʻgʻri hisoblanishi va toʻlanishi uchun kompaniyaning oʻzi javob beradi.

Odatiy xatolar

• soliq xarajati buxgalteriya foydasidan, soliqqa tortilmaydigan va chegirilmaydigan moddalarga tuzatishlarsiz hisoblangan;
• kechiktirilgan soliqlar umuman hisoblanmaydi yoki faqat asosiy vositalar boʻyicha hisoblanadi;
• kechiktirilgan soliq aktivi kelgusi soliq solinadigan foydani baholamasdan tan olingan;
• byudjet bilan hisob-kitob hisobvaraqlari qoldiqlari yil yopilishidan oldin solishtirma dalolatnoma bilan solishtirilmagan;
• aniqlashtirilgan deklaratsiyalar tegishli davr hisobida aks ettirilmagan;
• hisobotda oldingi davrlar stavkalari qoʻllanilgan.

Nimadan boshlash kerak

Davr uchun soliq deklaratsiyalarini, byudjet bilan hisob-kitob hisobvaraqlari boʻyicha aylanma qaydnomalarni, toʻlov hujjatlarini, solishtirma dalolatnomani va doimiy hamda vaqtinchalik farqlar boʻyicha taqsimlangan foyda soligʻi hisob-kitobini tayyorlang. Shu toʻplam bilan auditor protseduralar hajmini tez aniqlaydi va farqlar qayerda ekanini koʻrsatadi.