YoQSh va yoqilgʻi savdosi buxgalteriyasi: rezervuarlar, neft mahsulotlari yoʻqotishlari, aksiz va kassa

Shoxobchada aksizni kim toʻlaydi

Aksiz soligʻi benzin va dizel yoqilgʻisini, shu jumladan avtomobilga yoqilgʻi quyish shoxobchalari orqali, shuningdek gazni gaz toʻldirish shoxobchalari va punktlari orqali yakuniy isteʼmolchilarga realizatsiya qilishga solinadi (SK 283-modda). Bu boʻlimda yakuniy isteʼmolchi — yoqilgʻini oʻz ehtiyoji uchun sotib oladigan har qanday yuridik va jismoniy shaxs. Demak, aksiz xususiy avtomobilga quyganingizda ham, yuridik shaxsga yoqilgʻi kartasi boʻyicha berganingizda ham yuzaga keladi.

Soliq obyekti faqat sotuv emas, yoqilgʻini oʻz ehtiyojlari uchun ishlatish ham hisoblanadi: masalan, shoxobchaning oʻz xizmat avtomobilini toʻldirish (SK 284-modda). Bunday litrlarni alohida hisobga olib, hisob-kitobga kiritish kerak.

Soliq bazasi va stavkalar: litrlarda hisoblaymiz

Baza — realizatsiya qilingan va (yoki) oʻz ehtiyojlari uchun ishlatilgan benzin, dizel yoqilgʻisi va gazning tabiiy ifodadagi hajmi (SK 285-modda). Tushum va kolonkadagi narx bazaga taʼsir qilmaydi: litr, tonna yoki kub metr hisoblanadi.

Yakuniy isteʼmolchiga sotishdagi stavkalar SK 289-3-moddasida yoqilgʻi turlari boʻyicha alohida belgilangan va sanalar boʻyicha oʻzgaradi. 2026-yil uchun Kodeksda ikki ustun bor: 1-yanvardan va 1-apreldan. 2026-yil 1-apreldan stavkalar quyidagicha:

• AI-80 va undan yuqori benzin — 1 litr uchun 562 soʻm yoki 1 tonna uchun 750 000 soʻm;
• AI-91 va undan yuqori benzin — 1 litr uchun 505 soʻm yoki 1 tonna uchun 665 000 soʻm;
• dizel yoqilgʻisi — 1 litr uchun 562 soʻm yoki 1 tonna uchun 680 000 soʻm;
• suyultirilgan gaz — 1 litr uchun 562 soʻm yoki 1 tonna uchun 1 070 000 soʻm;
• siqilgan gaz — 1 kub metr uchun 805 soʻm.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Faraz qilaylik, oy davomida shoxobcha smena maʼlumotlariga koʻra 100 000 litr AI-91 va undan yuqori benzin realizatsiya qildi. Litriga 505 soʻm stavka qoʻllansa, toʻlanadigan aksiz 100 000 × 505 = 50 500 000 soʻmni tashkil etadi. Agar shu oyda 2 000 litr benzin shoxobchaning oʻz avtomobillarini toʻldirishga ishlatilgan boʻlsa, bu hajm ham bazaga kiradi (SK 284, 285-moddalar).

Bu hisoblash mexanikasining namunasi, sizning shoxobchangiz uchun hisob emas: har bir operatsiya sanasi va oʻlchov birligi (litr yoki tonna) uchun stavkani Kodeksning amaldagi matni boʻyicha tekshiring, hajmni esa oʻlchovlar bilan tasdiqlangan maʼlumotlardan oling.

Hisobga qoʻyish, hisobot va toʻlov muddati

Aksiz boʻyicha soliq davri — oy (SK 291-modda). Benzin, dizel yoqilgʻisi va gazni YoQSh orqali realizatsiya qilish boʻyicha hisobot shoxobcha joylashgan joyda har oy, soliq davridan keyingi oyning oʻninchi sanasidan kechiktirmay topshiriladi (SK 292-modda). Toʻlov hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay amalga oshiriladi (SK 293-modda).

Alohida hisobga qoʻyish tartibini ham unutmang: yoqilgʻini yakuniy isteʼmolchiga realizatsiya qiladigan aksiz soligʻi toʻlovchisi realizatsiya paytidan boshlab oʻn kun ichida YoQSh joylashgan joydagi soliq organiga murojaat qilishi shart (SK 131-modda). Benzin, dizel yoqilgʻisi va gazni realizatsiya qiladigan yuridik shaxslarga aylanmadan olinadigan soliq qoʻllanilmaydi (SK 461-modda), shuning uchun soddalashtirilgan rejim bunday biznesni qutqarmaydi.

Yoqilgʻi hisobi: qabul qilish, saqlash, chiqim

Yoqilgʻi — tovar-moddiy zaxiralar, ularni hisobga olish tartibini 4-son BHMS belgilaydi. Amalda zanjir shunday: taʼminotchidan rezervuarga dalolatnoma va oʻlchov bilan qabul qilish; qoldiqlarni har kuni va smena boʻyicha oʻlchash; kolonkalar hisoblagichi maʼlumotlari boʻyicha chiqim; operator-kassirning smena hisoboti; hisobiy qoldiqni haqiqiy oʻlchov bilan solishtirish.

Hujjatlashtirishga arziydigan narsalar:

• har bir smena boshi va oxirida masʼul shaxslar imzosi bilan rezervuarlarni oʻlchash jurnali;
• smenalar boʻyicha kolonkalar hisoblagichi koʻrsatkichlari va ularni kassa hamda yoqilgʻi kartalari boʻyicha sotuv bilan solishtirish;
• harorat, zichlik va hajm koʻrsatilgan yoqilgʻi qabul qilish dalolatnomalari (yuk xati va oʻlchov oʻrtasidagi farqni tushuntirish osonlashadi);
• moddiy masʼul shaxslar toʻgʻrisidagi buyruq va moddiy masʼuliyat shartnomalari;
• zaxiralarni baholash usuli va yoʻqotishlarni hisobdan chiqarish tartibi koʻrsatilgan hisob siyosati.

Yoʻqotishlar, tabiiy kamayish va kamomad

Yoqilgʻi bugʻlanadi, rezervuar devorlarida qoladi, haroratdan hajmi oʻzgaradi. Soliqlar uchun tabiiy kamayish normalari doirasidagi va undan ortiq yoʻqotishlarni ajratish muhim. Meʼyordan ortiq yoʻqotishlar foyda soligʻini hisoblashda xarajatga qabul qilinmaydi (SK 317-modda), ilgari hisobga olingan QQS esa tuzatilishi kerak (SK 269-modda). Normalarni qonunchilikka koʻra vakolatli organ belgilaydi, ular boʻlmasa — soliq toʻlovchining oʻzi; hisob siyosatida qaysi normativ va qanday asosda qoʻllanishini mustahkamlab qoʻying.

Buxgalteriya hisobi boʻyicha 4-son BHMS (78-band): inventarizatsiyada aniqlangan kamomad aybdorlar aniqlanguncha qiymatli narsalar kamomadi va buzilishidan yoʻqotishlar hisobvarogʻida aks ettiriladi. Tabiiy kamayish normalari doirasidagi kamomad, shuningdek aybdorlar aniqlanmagan yoki moddiy masʼul shaxslardan undirib boʻlmaydigan kamomad hisobdan chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan davrda moliyaviy-xoʻjalik faoliyati natijalariga olib boriladi. Aybdor aniqlansa, summa undan undiriladi. Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha zaxiralar boshqa operatsion daromadlarga kirim qilinadi.

Aksiz boʻyicha alohida: aksiz toʻlanadigan tovarlarning buzilishi va yoʻqolishi favqulodda vaziyatlar holatlaridan tashqari, oʻz-oʻzidan soliq solish obyekti hisoblanadi, sugʻurta qoplanganda esa aksiz sugʻurta qoplamasi ulushida toʻlanadi (SK 284-modda). Shuning uchun yoqilgʻini har qanday hisobdan chiqarish dalolatnomalar va sabablarni aniqlash bilan tasdiqlanishi lozim.

Kassa, yoqilgʻi kartalari va yuridik shaxslar bilan hisob-kitob

YoQSh tushumi chakana savdo (naqd va terminallar) hamda yoqilgʻi kartalari va kompaniyalar bilan tuzilgan shartnomalar boʻyicha chiqimdan iborat. Uch oqimni solishtiring: kolonkalar koʻrsatkichlari, kassa maʼlumotlari va kartalar boʻyicha chiqim summasi. Kolonkalar boʻyicha hajm bilan pul olingan hajm oʻrtasidagi farq aksiz va kassa intizomi tekshiruvlarida bahslarning asosiy manbaidir.

Yuridik shaxslar kartalari boʻyicha shartnoma, oldindan yoki keyin toʻlash tartibi, hisob-kitoblarni muntazam solishtirish va yopuvchi hujjatlarni rasmiylashtiring. Xaridor uchun bunday chiqim yoqilgʻini yoʻl varaqalari boʻyicha hisobdan chiqarish asosi, lekin bu uning hisobi, sizniki emas.

Tipik xatolar

• aksizni litr va tonnalar oʻrniga sotuv qiymatidan hisoblash;
• shoxobchaning oʻz ehtiyoji uchun ishlatilgan yoqilgʻini bazaga kiritmaslik;
• SK 289-3-moddadagi sana oʻzgargandan keyin ham oldingi davr stavkasini qoʻllash;
• har qanday yoʻqotishni meʼyoriy asossiz «tabiiy kamayish» deb hisobdan chiqarish;
• muntazam inventarizatsiya oʻtkazmaslik va rezervuar oʻlchovini hisob maʼlumotlari bilan solishtirmaslik;
• kamomad aniqlanganda aybdorlarni qayd etmaslik va undirishni rasmiylashtirmaslik.