Yetkazib beruvchiga kamomad va brak boʻyicha daʼvo: xaridorda hisob

1-qadam. Nomuvofiqlikni rasmiylashtiring va yetkazib beruvchini xabardor qiling

Birinchi harakat — hujjatlashtirish. Qabul qilish komissiyasi miqdor yoki sifat boʻyicha nomuvofiqlik dalolatnomasini tuzadi: unda hisobvaraq-fakturada nima koʻrsatilgani va amalda nima qabul qilingani yoziladi. Dalolatnoma shaklini shartnomada yoki hisob siyosatida mustahkamlash qulay; barcha holatlar uchun yagona majburiy shaklni birlamchi manbalarda topmadik, shuning uchun shartnoma shartlariga tayaning.

Keyingi qadam — yetkazib beruvchini xabardor qilish. Fuqarolik kodeksi xaridorni miqdor, assortiment, sifat, butlik, idish va (yoki) oʻramga oid shartlar buzilgani haqida qonunchilikda yoki shartnomada belgilangan muddatda, agar muddat belgilanmagan boʻlsa — buzilish aniqlanishi lozim boʻlgan paytdan keyin oqilona muddatda xabar berishga majbur qiladi (416-modda). Buni qilmasa, sotuvchi xaridorning tegishli talablarini toʻliq yoki qisman qondirishdan bosh tortishga haqli — buning uchun kechikish talabni qondirishni imkonsiz qilganini yoki nomutanosib xarajatlarga olib kelishini isbotlashi kerak.

2-qadam. Yetkazib beruvchiga qoʻyiladigan talabni tanlang

Agar sifatsiz tovar topshirilgan boʻlsa va kamchiliklar sotuvchi tomonidan oldindan kelishilmagan boʻlsa, xaridor Kodeksning 434-moddasida nazarda tutilgan huquqlarga ega boʻladi (408-modda); yetkazib berish shartnomasi uchun buni 451-modda tasdiqlaydi. Yetkazib beruvchi xabarnomani olgach, kechiktirmay tovarni sifatli tovarga almashtirsa, daʼvodan qutulishi mumkin.

Agar yetkazib beruvchi shartnomada nazarda tutilgan miqdorni yetkazmasa yoki almashtirish talabini belgilangan muddatda bajarmasa, xaridor yetkazilmagan tovarni boshqa shaxslardan sotib olishga, zarur va oqilona xarajatlarni yetkazib beruvchiga yuklashga, shuningdek sifatsiz tovar uchun toʻlashdan bosh tortishga yoki allaqachon toʻlangan summani qaytarishni talab qilishga haqli (453-modda).

Kamchiliklarni aniqlash muddati ham muhim: agar tovarga kafolat muddati yoki yaroqlilik muddati belgilanmagan boʻlsa, kamchiliklar oqilona muddatda, ammo tovar topshirilgan kundan boshlab ikki yil doirasida aniqlanishi kerak, agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa (410-modda).

3-qadam. Daʼvoni 4860-hisobvaraqda aks ettiring

Buxgalteriya hisobi milliy standartlari (21-sonli BHMS) hisobvaraqlar rejasida daʼvolar boʻyicha hisob-kitoblar uchun 4860 «Daʼvolar boʻyicha olinadigan toʻlovlar» hisobvaragʻi nazarda tutilgan — yaʼni tashkilot taqdim etilgan daʼvolar boʻyicha olishga haqli summalar. Bu hisobvaraqning debetida, xususan, yetkazib beruvchilar va transport tashkilotlariga yuk kamomadi boʻyicha daʼvolar koʻrsatiladi (21-sonli BHMSning 213-bandi).

Materiallar xaridori uchun 21-sonli BHMS ilovasidagi tipik yozuvlar:

• qabul qilishda materiallar kamomadi boʻyicha daʼvo (1510-hisobvaraq yuritilganda): Dt 4860 — Kt 1510;
• materiallar kirim qilingandan keyin aniqlangan brak (nuqson) boʻyicha daʼvo: Dt 4860 — Kt 1010–1090;
• qondirilgan daʼvo boʻyicha yetkazib beruvchidan pul tushishi: Dt 5110 — Kt 4860 (21-sonli BHMSning 214-bandi — hisobvaraq tushgan toʻlovlar summasiga kreditlanadi);
• daʼvo rad etilgan, toʻlov amalga oshmagan: summa materiallar qiymatiga kiritiladi — Dt 1010–1090 (yoki 1510) — Kt 4860.

Shartli misol

Misol shartli sonlarda keltirilgan va real bitimga bogʻlanmagan. Shartnoma boʻyicha 100 birlik, har biri 10 000 soʻmdan; yetkazib beruvchi 1 000 000 soʻmlik hujjat taqdim etgan. Qabul qilishda 90 birlik qabul qilindi, 10 birlik boʻyicha nomuvofiqlik dalolatnomasi tuzildi, yetkazib beruvchi xabardor qilindi.

1510-hisobvaraq bilan yuritilgan hisob: Dt 1510 — Kt 6010, 1 000 000 (yetkazib beruvchi hujjati boʻyicha olingan); Dt 1010 — Kt 1510, 900 000 (amalda qabul qilingani kirim qilindi); Dt 4860 — Kt 1510, 100 000 (kamomad boʻyicha daʼvo). Agar yetkazib beruvchi daʼvo boʻyicha pulni qaytarsa, daʼvo Dt 5110 — Kt 4860 yozuvi bilan yopiladi.

Bu misolda QQS alohida koʻrsatilgan: yetishmayotgan qism (100 000 soʻm) uchun 12% stavkada u 12 000 soʻmni tashkil qiladi — yetkazib beruvchi hujjatni tuzatmaguncha aynan shu summani hisobga olish mumkin emas.

4-qadam. Kirim QQS: tuzatilgan hisobvaraq-faktura

QQSni hisobga olish amalda olingan tovarlar boʻyicha toʻlangan (toʻlanishi lozim boʻlgan) soliq summasi uchun, soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura mavjud boʻlganda mumkin (Soliq kodeksining 266-moddasi). Yetkazib berilmagan miqdor «amalda olingan» hisoblanmaydi, shuning uchun bu qism uchun soliqni hisobga olish kerak emas.

Yetkazib beruvchi tomonida majburiyat bor: sotilayotgan tovarlar qiymati oʻzgarganda, jumladan yetkazib berilgan miqdor aniqlashtirilganda, sotuvchi xaridorga qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura taqdim etishi shart (Soliq kodeksining 47-moddasi). Buni yozma daʼvoda talab qiling — xaridlar kitobi va hisobga olinadigan summani aynan shu hujjat boʻyicha tuzatasiz.

Agar soliq allaqachon hisobga olingan boʻlsa, keyin esa hisobvaraq-faktura belgilangan tartibda haqiqiy emas deb topilsa, soliq summasi tuzatilishi lozim (Soliq kodeksining 269-moddasi). Tabiiy kamayish meʼyoridan ortiq buzilish yoki yoʻqotish ham tuzatishga olib keladi — lekin bu allaqachon olingan tovarning yoʻqotilishi boʻlib, yetkazib berilmaslik emas.

Yetkazib beruvchi aybsiz boʻlganda: omborda kamomad

Agar nomuvofiqlik qabul qilingandan keyin, masalan inventarizatsiyada aniqlangan boʻlsa va yetkazib beruvchining aybi isbotlanmasa, boshqa tartib amal qiladi. Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan kamomadlar ularning balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqariladi (4-sonli BHMS), aniq aybdor shaxslar aniqlanmaganda yoki moddiy javobgar shaxslardan undirish imkoni boʻlmaganda esa summa moliyaviy natijalarga olib boriladi. Bunday kamomadni asossiz yetkazib beruvchiga oʻtkazmang — hujjatsiz daʼvo nizoda yutqazadi.

Odatiy xatolar

• hisobvaraq-fakturadagi butun hajm kirim qilingan, daʼvo esa ochilmagan — zaxiralar va kreditor qarz oshib ketadi;
• yetkazib beruvchiga xabarnoma kech yoki dalolatnomasiz yuborilgan — 416-modda unga rad etish uchun dalil beradi;
• yetkazib berilmagan qism uchun QQS hisobga olingan va tuzatilgan hisobvaraq-fakturadan keyin tuzatilmagan;
• daʼvo 4860-hisobvaraqda yetkazib beruvchilar va shartnomalar boʻyicha analitikasiz yuritilgan — keyin solishtirib boʻlmaydi;
• rad etilgan daʼvo hisob siyosati doirasidagi qaror bilan hisobdan chiqarilmay, hisobvaraqda yillab turib qoladi.