Buxgalteriyada yilni yopish: tekshiruv roʻyxati, solishtirish va moliyaviy natija

Yagona yopish tartibi nima uchun kerak

Hisob va hisobot maʼlumotlari «oʻz-oʻzidan» tasdiqlanmaydi, ular muayyan tartiblar bilan tasdiqlanadi. Qonun majburiy tartibni toʻgʻridan-toʻgʻri nomlaydi: buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligi aktivlar va majburiyatlarni inventarizatsiya qilishning majburiy oʻtkazilishi bilan tasdiqlanadi. Demak, inventarizatsiyasiz yilni yopish, aylanmalar mos kelsa ham, rasman toʻliq emas.

Ikkinchi sabab — hisobot tarkibi. Yillik hisobot buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot va xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobotni oʻz ichiga oladi. Kichik korxonalar va mikrofirmalar faqat balans hamda moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdan iborat yillik hisobotni taqdim etadi. Sizga qaysi toʻplam kerakligini maqomingiz belgilaydi; buni yopishning oxirgi haftasida emas, boshida aniqlagan maʼqul.

Yilni yopish tekshiruv roʻyxati: qadamma-qadam

Quyidagi tartibni asos qilib olib, hisob siyosatingiz bilan toʻldirishingiz mumkin. Gʻoya oddiy: avval hisob toʻliq ekaniga ishonch hosil qilish, keyin nomuvofiqliklarni tuzatish va faqat shundan soʻng hisoblarni yopish.

• 1-qadam. Yilni yopish toʻgʻrisidagi buyruq: masʼullar, jadval, kontragentlar va boʻlinmalardan birlamchi hujjatlarni qabul qilishning yakuniy sanalari.
• 2-qadam. Birlamchi hujjatlarning toʻliqligi: yilning barcha hujjatlari oʻtkazilgan, «osilib qolgan» dalolatnomalar, hisobvaraq-fakturalar va avans hisobotlari yoʻq, operatsiyalar toʻgʻri davrga taqsimlangan.
• 3-qadam. Aktivlar va majburiyatlarni inventarizatsiya qilish: asosiy vositalar, zaxiralar, kassa, hisob-kitoblar, kreditorlik va debitorlik qarzlari; natijalar dalolatnoma va qaydnomalar bilan rasmiylashtiriladi.
• 4-qadam. Solishtirishlar: bank bilan hisobvaraqlar boʻyicha, kontragentlar bilan debitorlik va kreditorlik qarzlari boʻyicha, byudjet bilan soliqlar boʻyicha, xodimlar bilan hisobdor summalar va mehnat haqi hisob-kitoblari boʻyicha.
• 5-qadam. Inventarizatsiya va solishtirishlar natijalariga koʻra tuzatishlar: ortiqcha va kamomadlar, xato aks ettirishlar, aks ettirilmagan yil daromad va xarajatlari.
• 6-qadam. Aylanma-saldo qaydnomasini nazorat qilish: hisoblardagi qoldiqlar hisob obyektlariga mos, manfiy saldo boʻlishi mumkin boʻlmagan joyda u yoʻq.
• 7-qadam. Daromad va xarajat hisoblarini 9910 hisobvaragʻiga yopish va yakuniy moliyaviy natijani aniqlash.
• 8-qadam. Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlarni hisoblash, 9810 va 9820 hisobvaraqlarini yopish, soʻng natijani 8710 hisobvaragʻiga oʻtkazish.
• 9-qadam. Hisobot shakllarini tuzish, ular oʻrtasida koʻrsatkichlarni solishtirish, imzolash, belgilangan muddatda topshirish va hujjatlarni arxivlash.

Inventarizatsiya va solishtirishlar: hisoblarni yopishdan oldin nima kerak

Inventarizatsiya obyektlari, tartibi va muddatlarini qonun inventarizatsiya boʻyicha standartga havola qiladi — bu 19-son BHMS «Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish». Yillik yopishdan oldin kompaniyangizda qaysi obyektlar majburiy tekshiruvga tortilishini va qaysi muddatlarda ekanini standart boʻyicha tekshiring hamda buyruqda mustahkamlang.

Solishtirishlar nomuvofiqliklarni hisobotga tushishidan oldin ochib beradi. Bank va kontragentlar bilan solishtirish dalolatnomasi qoldiqlarning tashqi tasdigʻidir. Tasdiqlanmaslik xavfi bor hisob-kitoblarga alohida eʼtibor bering: muddati oʻtgan debitorlik qarzlari. Hisobdan chiqarish haqidagi qaror hujjatlar asosida qabul qilinadi, «balansni tartibga solish uchun» emas.

Buxgalteriya hisobi registrlaridagi har qanday tuzatishlar tasdiqlangan boʻlishi kerak: registrlarga tasdiqlanmagan tuzatishlar kiritilishiga qonun yoʻl qoʻymaydi. Amalda bu shuni anglatadiki, tuzatish asoslantirilgan buxgalter maʼlumotnomasi yoki birlamchi hujjatga havola qilingan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi, izohsiz «storno» bilan emas.

Daromad va xarajat hisoblarini yopish hamda moliyaviy natija

Yil natijasi 9910 hisobvaragʻi orqali shakllanadi. 21-son BHMS hisoblar rejasiga koʻra hisobot davri oxirida unga asosiy faoliyatdan daromadlar hisoblari (9010–9030), sotish tannarxi (9110–9130), davr xarajatlari (jumladan, 9430 «Boshqa operatsion xarajatlar»), moliyaviy faoliyat va favqulodda moddalar hisoblari (9710, 9720), shuningdek foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar (9810, 9820) yopiladi.

9910 hisobvaragʻining debetida tashkilotning xarajatlari va zararlari, kreditida esa foydalari aks ettiriladi. Davr uchun bu hisobvaraq saldosi hisobot davrining sof foydasi yoki zararini koʻrsatadi. Soʻng natija xususiy kapitalga oʻtkaziladi: foyda 8710 «Hisobot davrining taqsimlanmagan foydasi (qoplanmagan zarari)» hisobvaragʻi (taqsimlanmagan foyda, qoplanmagan zarar) kreditiga, zarar esa shu hisobvaraqning debetiga yoziladi.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar; tavsiya ham, kompaniya maʼlumotlari ham emas). Faraz qilaylik, yil davomida 9910 ga yopilgan sotuvlardan daromadlar 1 000 shartli birlikni, tannarx va davr xarajatlari — 800, foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar — 40 ni tashkil etdi. 9910 debeti xarajatlar boʻyicha: 800 + 40 = 840, 9910 krediti daromadlar boʻyicha: 1 000. Kredit boʻyicha saldo — 160 shartli birlik, bu sof foyda. Yakuniy yopish provodkasi: Dt 9910 — Kt 8710, 160 ga. Xarajatlar 1 100 boʻlganida debet boʻyicha 100 saldo zararni bildirardi va yozuv teskari tomonga ketardi: Dt 8710 — Kt 9910.

Foyda soligʻi va u boʻyicha xarajatlar

Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar moliyaviy natijani hisoblashga kiradi, shuning uchun ular 9910 yopilishidan oldin aniqlanadi. Hisoblar rejasida buning uchun 9810 «Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar» va 9820 «Foydadan hisoblangan boshqa soliq majburiyatlari boʻyicha xarajatlar» nazarda tutilgan: yillik hisobot tuzilganda ular 9910 ga yopiladi.

Amaliy xulosa: soliq qismini «keyinga» qoldirib boʻlmaydi. Avval soliq va buxgalteriya hisobini solishtiring, summani aniqlang, 9810 va 9820 ni yoping va faqat shundan keyin 9910 yakuniy saldosini oling.

Yopishdan keyin hisobot, muddat va saqlash

Moliyaviy hisobot davlat soliq xizmati organlariga, taʼsis hujjatlariga muvofiq mulkdorlarga, davlat statistika organlariga va qonunchilikka koʻra boshqa organlarga taqdim etiladi; elektron hujjat shakli ham mumkin. Taqdim etish muddatlarini Moliya vazirligi belgilaydi: joriy qiymatlar uchun iqtisodiyot va moliya vazirining 181-son buyrugʻiga — «Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tuzilishi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida»gi buyruqqa qarang.

Hisobot imzolangach, hujjat konturini yoping. Birlamchi hujjatlar, buxgalteriya registrlari, moliyaviy va boshqa hisobot hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi. Yopish papkasini yigʻing: buyruq, inventarizatsiya dalolatnomalari, solishtirish dalolatnomalari, tuzatishlar haqidagi maʼlumotnomalar, yopishdan oldingi va keyingi aylanma-saldo qaydnomasi, hisobot shakllarining oʻzi.

Yilni yopishdagi tipik xatolar

Aynan shu xatolar koʻpincha balansni qayta tuzishga yoki tekshiruvda savollarga olib keladi.

• Hisoblarni inventarizatsiya va solishtirishdan oldin yopish: keyin davrni «ochishga» toʻgʻri keladi.
• Tasdiqlanmagan tuzatishlarni maʼlumotnoma va hujjatga havolasiz qoldirish.
• Yanvarda birlamchi hujjat bilan kelgan, ammo dekabrga tegishli yil daromad yoki xarajatini unutish.
• 9910 saldosi aniqlanishidan oldin foyda soligʻi boʻyicha xarajatlarni (9810, 9820) oʻtkazmaslik.
• Hisobot shakllari oʻrtasida koʻrsatkichlarni solishtirmaslik: balans yakuni va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot kelishilgan boʻlishi kerak.
• Yopishdan keyin 9910 da qoldiq qoldirish: hisoblar rejasi hisobot davri oxirida 9910 ni 8710 ga yopishni nazarda tutadi.