Direktor almashganda audit: ishlarni kutilmagan holatlarsiz qabul qilish

Qonun rahbarga nimani yuklaydi

Buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etishni buxgalteriya hisobi subyektining rahbari amalga oshiradi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 11-moddasi). Uning majburiyatlari qatorida qonun toʻliq va ishonchli buxgalteriya hisobini, hisob hujjatlarining saqlanishini, soliq hisobotini va boshqa moliyaviy hujjatlarni tayyorlashni, shuningdek hisob-kitoblarning oʻz vaqtida amalga oshirilishini koʻrsatadi.

Bundan amaliy xulosa kelib chiqadi: lavozimga kirishgan sanadan boshlab yangi direktor hisobni tashkil etish uchun, jumladan, oldingi rahbardan meros boʻlib qolgan maʼlumotlarning ishonchliligi uchun javob beradi. Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzishda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi — shuning uchun qanday buzilishlar allaqachon borligini va ular qayerdan kelib chiqqanini oldindan bilish muhim.

Qabul qilishda nimani tekshirish: ish tartibi

• Imzo huquqi. Rahbar imzo qoʻyish huquqiga ega shaxslarning ikkita roʻyxatini tasdiqlaydi (Qonunning 13-moddasi). Bunday shaxslarning imzosiz hujjatlar haqiqiy emas hisoblanadi, shuning uchun dastlabki kunlarda roʻyxatlarni, bankdagi imzo namunalari kartochkalarini va oldingi direktor bergan ishonchnomalarni qayta koʻrib chiqing.
• Pul mablagʻlari va bank. Kassa qoldigʻini haqiqiy sanash bilan, hisobvaraqlardagi qoldiqlarni esa bank koʻchirmalari bilan solishtiring. Auditda qoldiqlar va hisob-kitoblarni tasdiqlash uchun tashqi tasdiqlashlardan foydalaniladi: bu auditor uchinchi tomondan bevosita yozma shaklda olgan audit dalilidir (XAS 505). Xuddi shu usul sizning qabul qilishingiz uchun ham mos: bank va asosiy kontragentlardan tasdiq soʻrang.
• Aktivlar va majburiyatlar. Hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan tasdiqlanadi (Qonunning 16-moddasi). Uni ishlar topshirilgan sanada oldingi rahbariyat vakili ishtirokida oʻtkazing — shunda nomuvofiqliklar birgalikda qayd etiladi.
• Hisob-kitoblar. Debitorlik va kreditorlik qarzlari, hisobdor summalar, ish haqi va soliqlar boʻyicha hisob-kitoblar: har bir kontragent boʻyicha reyestr tuzing va shartnomalar hamda solishtirma dalolatnomalar bilan taqqoslang.
• Soliq hisoboti. Deklaratsiyalar topshirilganini va hisoblangan toʻlovlar toʻlanganini tekshiring; deklaratsiya maʼlumotlarini hisob bilan solishtiring.
• Shartnomalar. Oldingi direktor imzolagan shartnomalarni yozib chiqing: yirik, uzoq muddatli, bogʻliq shaxslar bilan tuzilgan, nostandart shartli — va ularni bekor qilish shartlarini.
• Arxiv. Birlamchi hujjatlar, registrlar va hisobot hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanishi lozim (Qonunning 29-moddasi): arxiv toʻliq ekanini va sizga topshirilganini tekshiring.

Mustaqil tekshiruv nega muhim

Soliq huquqbuzarligining daʼvo muddati bor: qaror chiqarilgunga qadar uch yil oʻtgan boʻlsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin emas (SK 217-moddasi). Demak, oldingi uch yil xatolari direktor almashgandan keyin ham potensial soliq xavfi boʻlib qoladi, ularning siz kelishingizdan oldin yoʻl qoʻyilganini isbotlash esa hisob holati topshirish sanasida qayd etilgan boʻlsa osonroq.

Yangi rahbar buyurtmasi bilan mustaqil tekshiruv — bu tashabbus auditi: auditor kelishilgan dastur boʻyicha hisob va majburiyatlarni tekshiradi va natijani egasiga, bankka yoki investorga koʻrsatish mumkin boʻlgan hujjat bilan rasmiylashtiradi. U majburiy auditni almashtirmaydi, balki qabul qilish vazifasini hal qiladi.

Misol (shartli). Yangi direktor kompaniyani 1 martda qabul qiladi. Inventarizatsiya omborda hisob boʻyicha haqiqatdagidan koʻp ekanini koʻrsatadi, hisob-kitoblar reyestrida esa solishtirma dalolatnomalarda yoʻq yetkazib beruvchi bor. Agar bu nomuvofiqliklar oldingi direktor imzosi bilan qabul-topshirish dalolatnomasiga kiritilgan boʻlsa, bu kimning qarorlari ekani masalasi yopiladi; kiritilmagan boʻlsa, oylar oʻtib aniqlashga toʻgʻri keladi.

Qanday hujjatlarni rasmiylashtirish

• lavozimga kirishish buyrugʻi va ishlarni topshirish buyrugʻi;
• ilovalari bilan ishlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasi: muhr va kalitlar, ERI va bank hamda soliq kabinetiga kirish, shartnomalar, arxiv;
• topshirish sanasidagi inventarizatsiya dalolatnomalari va nomuvofiqliklar qaydnomasi;
• bank, byudjet va asosiy kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar;
• imzo huquqiga ega shaxslarning dolzarb roʻyxatlari;
• tekshiruvchining (maslahatchi buxgalter yoki auditorlik tashkilotining) aniqlangan chetlanishlar haqidagi xulosasi;
• tuzatish rejasi: nimani, kim va qaysi sanagacha tuzatadi.

Alohida holat: egasi almashishi

Direktor egasi bilan birga almashsa, Mehnat kodeksining maxsus qoidalari amal qiladi. Yangi egasi tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli (156-modda), bunda bu asos boʻyicha bekor qilish tashkilot mulkka olingan kundan boshlab uch oy ichida mumkin (489-modda). Bu muddatdan tekshiruv uchun foydalanish qulay: kadrlar haqida qaror qabul qilish paytida egasida hisob holati haqida tasavvur boʻlishi kerak.

Odatiy xatolar

• haqiqiy inventarizatsiya va solishtirmalarsiz hujjatlar roʻyxati boʻyicha ishlarni qabul qilish;
• oldingi direktorning imzolari va ishonchnomalarini oʻzgarishsiz qoldirish;
• oldingi rahbar hali mavjud paytda nostandart bitimlar boʻyicha tushuntirishlarni olmaslik;
• tekshiruvni “buxgalteriya” vazifasi deb hisoblab, unga rahbarni jalb qilmaslik;
• tekshiruvni “hisobot davrigacha” kechiktirib, davrlarni ajratish imkoniyatini yoʻqotish.