ESF va birlamchi hujjatlar auditi: tanlab tekshirish

Auditorga nima uchun ESF va birlamchi hujjatlar kerak

ESF xaridorda QQS hisobga olishning asosi, sotuvchida esa aylanmaning tasdigʻi hisoblanadi. Soliq kodeksiga koʻra yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va oʻz-oʻzini band qilgan shaxslar tovarlar (xizmatlar) realizatsiya qilinganda xaridorlarga hisobvaraq-faktura chiqarishi shart, hisobvaraq-faktura esa, odatda, elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi (47-modda).

Foyda soligʻi uchun birlamchi hujjatlar ahamiyatli: xarajatlar asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlsa, hisobga olinadi (305-modda). Shu sababli auditor ikki qatlamni birga koʻradi: ESF bormi va u hisobda qanday aks ettirilgan, shuningdek uning ortida shartnoma, dalolatnoma, yuk xati, toʻlov hujjati bilan tasdiqlangan haqiqiy operatsiya bormi.

Auditor tanlanmani qanday shakllantiradi

Tekshiruv hajmi qatʼiy belgilanmagan: audit standartlariga koʻra zarur dalillar miqdori auditor baholagan jiddiy buzib koʻrsatish xavflariga bogʻliq, dalillar esa yetarli va tegishli, yaʼni oʻrinli va ishonchli boʻlishi kerak. Shuning uchun tanlanma xavflardan kelib chiqib tuziladi, “koʻproq tekshirish” istagidan emas.

Odatiy tartib quyidagicha:

• Xavflarni baholash. Auditor xavflarni baholash protseduralarini bajaradi: biznesni, hisob siyosatini, xarid va sotuv tuzilmasini, oldingi chetlanishlarni oʻrganadi.
• Majmualarni solishtirish. ESF reyestri (olingan va chiqarilgan) hisob registrlari va QQS deklaratsiyalari bilan taqqoslanadi: davrlar, kontragentlar va schyotlar boʻyicha summalar mos kelishi yoki farqlar izohlanishi kerak.
• Toʻliq tekshiriladigan operatsiyalarni ajratish. Yirik summalar, odatiy boʻlmagan kontragentlar bilan operatsiyalar, bir martalik bitimlar, davr chegarasidagi operatsiyalar tanlab emas, hammasi tekshiriladi.
• Qolgan massadan tanlash. Odatiy operatsiyalardan bir qismi — summasi, davri, kontragentlari boʻyicha, shu turdagi operatsiyalar xavf darajasini hisobga olib — tanlanadi.
• Tanlangan har bir hujjatni tekshirish. ESF uchun — rekvizitlar, soliq summasi, hisobda va soliq hisobotida aks ettirilishi; birlamchi hujjatlar uchun — imzo, sana, shartnomaga muvofiqlik, toʻlov mavjudligi va tovar yoki xizmat haqiqatda olinganligi.
• Natijani kengaytirish. Aniqlangan chetlanishlar butun majmua miqyosida baholanadi: yakka xato bilan tizimli nosozlik turlicha xulosalarga olib keladi.

ESF va birlamchi hujjatlarda nimalar tekshiriladi

ESF va hisobni solishtirish faqat summalarni taqqoslash emas. Olingan tovarlar (xizmatlar) uchun soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura olingan va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, QQSni hisobga olish mumkin; soliq haqiqatda olingan tovarlar (xizmatlar) boʻyicha hisobga olinadi (266-modda). Tanlanmaga shundan aniq savollar kelib chiqadi:

• ESF birlamchi hujjat bilan nomi, miqdori va summasi boʻyicha mos keladimi;
• tovar yoki xizmatning haqiqatda olingani tasdiqlanganmi — yuk xati, dalolatnoma, bajarilgan xizmat toʻgʻrisidagi hisobot;
• QQS hisobga olish va xarajat operatsiya tegishli boʻlgan davrda aks ettirilganmi;
• yetkazib berish qiymati oʻzgargan boʻlsa, qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura rasmiylashtirilganmi (47-modda);
• kontragentlar orasida xavfli hisobvaraq-fakturali yetkazib beruvchilar yoʻqmi: yuqori xavf darajasiga kiritilgan hisobvaraq-fakturadagi QQS summasi xaridorlar tomonidan hisobga olinmaydi (267-modda).

Dalillarning ishonchliligi: nima ogʻirroq

Hujjatlar teng qiymatli emas. Audit standartlari dalillarning ishonchliligi manbaga bogʻliqligidan kelib chiqadi: dalil tashkilotdan tashqaridagi mustaqil manbalardan olinganda va hujjat shaklida — qogʻozda yoki elektron — mavjud boʻlganda ishonchliroq boʻladi. ESF tekshiruvi uchun bu shuni anglatadi: bank koʻchirmasi va kontragent tasdigʻi ichki maʼlumotnomadan, tizimdagi ESF esa buxgalter tayyorlagan nusxadan ishonchliroq.

Foyda soligʻi uchun qonun xarajatlarni tasdiqlashning turli shakllarini ruxsat etadi: qonunchilikka muvofiq rasmiylashtirilgan hujjatlardan tashqari, masalan, xizmat safari toʻgʻrisidagi buyruq, yoʻl hujjatlari yoki shartnoma boʻyicha koʻrsatilgan xizmat haqidagi hisobot ham boʻlishi mumkin (305-modda). “Klassik” yuk xati boʻlmaganda buni hisobga olish kerak: masalan, xizmatlar boʻyicha tasdiq sifatida dalolatnoma yoki hisobot xizmat qiladi.

Misol: shartli raqamlarda

Shartli misol, raqamlar oʻylab topilgan. Kompaniya davr ichida yetkazib beruvchilardan 600 ta ESF oldi. Xavflarni baholagandan soʻng auditor yirik summali 40 ta hujjatni va yangi kontragentlar bilan operatsiyalarni toʻliq tekshirishga, qolgan odatiy ESFdan esa davrlar va yetkazib beruvchilar boʻyicha 60 tasini tanlashga qaror qiladi. 60 ta hujjatdan 3 tasida farq topildi: birlamchi hujjatda miqdor ESFdagidan kam, farq esa tuzatilgan hisobvaraq-faktura bilan rasmiylashtirilmagan.

Agar farqlar yakka va izohlanadigan boʻlsa, auditor hisobni tuzatishni soʻraydi. Agar bir xil sabab turli davrlarda takrorlansa, xulosa butun majmua boʻyicha chiqariladi — masalan, qabul qilish va tuzatishlarni rasmiylashtirish ustidan nazorat zaifligi haqida — va tekshiruv hajmini kengaytirish zarur boʻladi.

Kompaniya nimalarni tayyorlashi kerak

Hujjat aylanishi qanchalik yaxshi tashkil etilgan boʻlsa, tekshiruv shunchalik tez oʻtadi va tanlanma boʻyicha savollar shunchalik kam boʻladi.

• davr uchun olingan va chiqarilgan ESF reyestri hamda uning hisob registrlari va QQS deklaratsiyalari bilan solishtirmasi;
• yirik va odatiy boʻlmagan operatsiyalar boʻyicha shartnomalar, dalolatnomalar, yuk xatlari, toʻlov hujjatlari;
• farqlar hamda qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-fakturalar boʻyicha tushuntirishlar;
• kontragentlar roʻyxati, yangi va bir martalik kontragentlar alohida belgilangan;
• hisob siyosati va hujjatlarni qabul qilish hamda rasmiylashtirish ustidan ichki nazorat tavsifi.
• Odatiy xatolar: ESF bor, lekin yetkazib berishning haqiqiyligi tasdiqlanmagan; QQS notoʻgʻri davrda hisobga olingan; xizmatlar boʻyicha xarajatlar dalolatnoma yoki hisobot bilan mustahkamlanmagan; qiymat tuzatishlari tuzatilgan hisobvaraq-faktura bilan rasmiylashtirilmagan.