Eksportyor kompaniya auditi: valyuta tushumi, eksport debitorligi va 0% QQS

Tushumni tan olish payti: Inkoterms va nazoratning oʻtishi

MHXS (IFRS 15) boʻyicha tushum xaridor aktiv ustidan nazoratni olganda tan olinadi: «An asset is transferred when (or as) the customer obtains control of that asset.» Nazorat oʻtganining belgilari sifatida standart, masalan, tashkilotning toʻlov olish huquqini va aktivga egalik huquqining oʻtishini koʻrsatadi (IFRS 15, 38-band).

Eksportyor uchun bu joʻnatish sanasi va tushumni tan olish sanasi har doim ham mos kelmasligini bildiradi. Nazorat oʻtish payti shartnomadagi yetkazib berish shartlariga, jumladan tanlangan Inkoterms bazisiga bogʻliq. Auditor shartnoma, spetsifikatsiya va transport hujjatlarini olib, yetkazib berish shartlarini tushum hisobda aks ettirilgan sana bilan solishtiradi.

• tushum toʻlov sanasi yoki hisob-faktura sanasi boʻyicha emas, shartnoma shartlariga koʻra aks ettirilgan;
• nazorat chegarada oʻtadigan shartlarda tushum bu paytdan oldin tan olinmagan;
• YuBD, transport yuk xati va buxgalteriya yozuvidagi sanalar bir-biriga zid emas;
• tushumni tan olish siyosati hisob siyosatida mustahkamlangan.

Muddati oʻtgan valyuta debitorligi

Valyutani tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun talab qiladi: rezident tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlarning repatriatsiyasini taʼminlashi shart. Agar repatriatsiya muddati norezident majburiyati vujudga kelgan kundan boshlab 180 kunga oshib ketsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida tasniflanadi (Qonunning 11-moddasi).

Auditor eksport debitorligi reyestrini joʻnatish sanalari va shartnoma boʻyicha toʻlov muddatlari kesimida tuzadi va repatriatsiya muddati oʻtgan yoki yaqinlashgan qarzni ajratadi. Har bir shunday pozitsiya boʻyicha sababni aniqlaydi: sifat boʻyicha nizo, muddatni uzaytirish, qarama-qarshi talablarni hisobga olish, xaridor bilan aloqaning uzilishi.

• debitorlik reyestri shartnomalar va valyutalar kesimida bosh kitob bilan solishtirilgan;
• har bir shartnoma boʻyicha norezident majburiyati vujudga kelgan sana tasdiqlangan;
• muddati oʻtgan pozitsiyalar boʻyicha yozishmalar, qoʻshimcha kelishuvlar yoki daʼvolar mavjud;
• debitorlikning qadrsizlanish xavfi baholangan va hisobotda aks ettirilgan.

0% QQS stavkasi va uni yoʻqotish xavfi

Nol stavka, xususan, eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilishda qoʻllanadi (SK 260-moddasi), stavka huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisoboti bilan birga topshiriladi. Hujjatlar tarkibi SK 261-moddasida belgilangan: shartnoma, yuk bojxona deklaratsiyasi va chegara oʻtkazish punktidagi bojxona organi belgisi qoʻyilgan yuk hujjatlari. Faoliyat turlari boʻyicha roʻyxatni Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi.

Alohida xavf kirish QQSini hisobga olish bilan bogʻliq. SK 266-moddasiga koʻra, nol stavka boʻyicha tovar eksportida xorijiy xaridor toʻlovini tasdiqlovchi bank koʻchirmasi boʻlishi kerak, soliq esa soliq toʻlovchining Oʻzbekiston Respublikasi bankidagi hisobvaraqlariga kelib tushgan valyuta tushumi ulushida hisobga olinadi. Tovar eksport rejimida chiqarilgan kundan boshlab yuz sakson kalendar kun ichida valyuta tushumi kelib tushmasa, hisobga olishga tegishli soliq summasi hisobdan chiqariladi. Intizomli soliq toʻlovchilar toifasiga kiritilganlar uchun hisobga olish tartibi boshqacha — auditor kompaniya kerakli sanada bunday maqomga ega boʻlganini tekshiradi.

Asossiz qaytarilgan soliq byudjetga qaytarilgan kundan boshlab penya bilan toʻlanishi kerak (SK 274-moddasi). Shuning uchun qaytarish uchun ariza topshirishdan oldingi tekshiruv keyingi tuzatishdan arzonroq.

YuBD, hisobvaraq-faktura va bank koʻchirmalarini solishtirish

Eksportyor auditining asosi — uch tomonlama solishtirish. Tovar, miqdor, qiymat va valyuta haqidagi maʼlumotlar shartnomada, bojxona deklaratsiyasida, elektron hisobvaraq-fakturada va hisobda mos kelishi kerak. Nomuvofiqliklar koʻpincha joʻnatishdan keyin narxning tuzatilishi, qisman yetkazib berish, toʻlov valyutasining oʻzgarishi va kurs xatolaridan kelib chiqadi.

• shartnoma raqami va sanasi YuBD hamda hisobvaraq-fakturada bir xil;
• YuBD, hisobvaraq-faktura va yuk xatidagi miqdor va qiymat kelishilgan, farqlar izohlangan;
• bank koʻchirmasidagi toʻlovlar aniq yetkazib berishlarga bogʻlangan, eng eski qarzga yozib yuborilmagan;
• komissionerlar va vositachilar orqali joʻnatishlar alohida hujjat bilan tasdiqlangan.

Kurs farqlari: shartli misol

Misol shartli raqamlarda keltirilgan. Kompaniya 100 000 USD miqdorida tovar joʻnatdi; tushumni tan olish sanasida kurs 1 dollar uchun 12 000 soʻm deb qabul qilingan, davr oxirida toʻlov kelib tushmagan, kurs esa 12 800 soʻmni tashkil etdi. MHXS (IAS 21) boʻyicha xorijiy valyutadagi pul moddalari davr oxiridagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi: «foreign currency monetary items shall be translated using the closing rate;». Kurs farqi u yuzaga kelgan davrning foyda va zararlarida tan olinadi.

Misolda farq 100 000 × (12 800 − 12 000) = 80 000 000 soʻmni tashkil qiladi. Auditor uning toʻgʻri davrda va toʻgʻri moddada tan olinganini hamda har bir sana uchun kurs ishonchli manbadan olinganini tekshiradi. Haqiqiy kurslar va summalar shartnomangizga bogʻliq.

Xaridorlardan qoldiqlarni tasdiqlash

Eksport debitorligi uchun ishchi vosita — XAS 505 boʻyicha tashqi tasdiqlash: soʻrov bevosita xaridorga yuboriladi. Javobning ishonchliligiga shubha boʻlsa, «the auditor shall obtain further audit evidence to resolve those doubts.» Javob boʻlmasligi (standartda — non-response) masalani yopmaydi: auditor muqobil protseduralarni qoʻllaydi, masalan, keyingi tushumlarni va joʻnatish hujjatlarini tekshiradi.

Xorijiy xaridorlarga soʻrov odatda ingliz tilida yuboriladi, shuning uchun xaridor tomonidan qoldiqlarni tasdiqlashga kim vakolatli ekanini oldindan kelishib oling.