Due diligenceʼda debitorlik qarzini tahlil qilish

Sotuvchidan nimani soʻrash kerak

Tekshiruv sanasidagi va soʻnggi yillik hisobotlar sanalaridagi qoldiqni har bir debitor boʻyicha ochib berishni soʻrang. Kontragentlar boʻyicha taqsimlanmagan balans summasi hech narsani isbotlamaydi.

• debitorlar reyestri: kontragent, shartnoma, asos hujjat, joʻnatish yoki xizmat koʻrsatish sanasi, toʻlov muddati, qoldiq;
• mahsulot yetkazilgani yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi shartnomalar, hisobvaraq-fakturalar, yuk xatlari va dalolatnomalar;
• soʻnggi solishtirma dalolatnomalar va bahsli summalar boʻyicha yozishmalar;
• balans sanasidan keyin har bir yirik debitordan tushgan pul;
• qarzlarni hisobdan chiqarish va zaxira yaratish boʻyicha hisob siyosati hamda soʻnggi hisobdan chiqarish qarorlari;
• undirish boʻyicha sud daʼvolari va eʼtirozlar haqidagi maʼlumotlar.

Muddat boʻyicha tahlil: qarzlarni muddatlarga qanday ajratish

Tahlil asosi — qoldiqni kechikish muddatlari boʻyicha taqsimlash. Odatda bu “muddatida” guruhi, soʻng 30, 60, 90 kun va undan ortiq kechikish oraliqlari; aniq chegaralar biznes xususiyati va toʻlov shartlariga qarab tanlanadi. Kechikish qanchalik uzoq boʻlsa, pulni olish ehtimoli shunchalik past va zaxira shunchalik yuqori boʻlishi kerak.

Umumiy raqam ortida nima turganiga alohida eʼtibor bering: bir yil toʻlamayotgan bitta yirik debitor qisqa kechikishdagi oʻnta mayda debitordan koʻra koʻproq zarar keltiradi. Bogʻliq shaxslar va ishtirokchilar qarzlarini ajrating: bunday qoldiqlar koʻpincha yillar davomida yopilmaydi va aslida savdo debitorligi emas, moliyalashtirishdir.

Dinamikani solishtiring: debitorlik tushumdan tezroq oʻsyaptimi, aylanish muddati oshyaptimi. Savdo barqaror boʻlganda qoldiqning ilgarilab oʻsishi sotuvlar aks ettirilgani, pul esa olinmaganining odatiy belgisidir.

Solishtirish va qoldiqlarni tasdiqlash

Muddat boʻyicha tahlil kompaniyaning oʻz maʼlumotlariga asoslanadi, shuning uchun uni tashqi dalillar bilan tekshirish kerak. Asosiy usul — xaridorning oʻzidan tasdiq soʻrash. Audit standartida soʻrovlarning ikki turi ajratilgan: ijobiy soʻrovda kontragent auditorga bevosita javob berib, maʼlumotlarga rozi yoki rozi emasligini bildiradi, salbiy soʻrovda esa faqat rozi boʻlmasa javob beradi.

Due diligence uchun yirik qoldiqlar boʻyicha ijobiy soʻrovlar maqbulroq: salbiy soʻrovga sukut hech narsani isbotlamaydi. Javob boʻlmasa, standart muqobil protseduralarni taklif qiladi. Debitorlik qarzi uchun bu keyingi pul tushumlarini, yuklash hujjatlarini va davr oxiriga yaqin sotuvlarni tekshirishdir.

Javob olingan, ammo shubha tugʻdirsa, bu xavflarni baholashni qayta koʻrib chiqish sababi: ishonchsiz javob buzib koʻrsatish, jumladan qasddan buzish xavfiga ishora qilishi mumkin. Amalda bu sotuvlar bogʻliq kompaniyalar orqali rasmiylashtirilmaganini, davr oxiridagi joʻnatmalar keyingi davr boshida qaytarilmaganini tekshirish demakdir.

Daʼvo muddati va umidsiz qarzlar

Har bir muddati oʻtgan qarz uchun daʼvo muddati tugamaganini aniqlang. Daʼvoning umumiy muddati — uch yil. Ijro muddati aniq belgilangan majburiyatlar boʻyicha u ijro muddati tugagach oʻta boshlaydi, yaʼni xaridor toʻlashi kerak boʻlgan sanadan.

Muddat oʻtishi uzilishi mumkin: daʼvo qoʻzgʻatilishi yoki qarzdorning qarzni tan olganini bildiruvchi harakatlari bilan; uzilishdan keyin muddat qaytadan oʻta boshlaydi. Shu sababli qarzdor imzolagan solishtirma dalolatnoma va qisman toʻlov muhim hujjatlardir: ular undirish imkoniyatini uzaytirishi mumkin. Aksincha, eski qarz boʻyicha bunday hujjatlarning yoʻqligi uni yoʻqotilgan deb hisoblash uchun asos.

Soliq maqsadida umidsiz deb sud qaroriga koʻra majburiyat bekor boʻlishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi, vafot etishi yoki daʼvo muddati oʻtishi sababli undirib boʻlmaydigan qarz tan olinadi. Bunday qarzlarni chegirib tashlashga faqat qarz hisobdan chiqarilgan va buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan taqdirda ruxsat etiladi. Sotuvchida balansda turgan uzoq muddati oʻtgan qarzlar boʻlsa, bu bir vaqtning oʻzida aktivlarning buzib koʻrsatilishi va foyda soligʻi maqsadida chegirma imkoniyatidan foydalanilmaganini bildiradi; xaridor bitimdan keyin qaysi summalar hisobdan chiqarilishini tushunishi muhim.

Shubhali qarzlar zaxirasi

Zaxira normani rasman bajarish uchun emas, kutilayotgan yoʻqotishlarni aks ettirishi kerak. MHXSda moliyaviy aktivlar qadrsizlanishi kutilayotgan kredit zararlari modeliga (IFRS 9) asoslanadi, amalda esa zaxirani koʻpincha kechikish tuzilmasi va debitorlarning toʻlov qobiliyatini baholash orqali aniqlaydilar. Sotuvchi qaysi yondashuvni qoʻllamasin, uch narsani baholang: usulning izchilligi, kechikish guruhlari boʻyicha foizlarning yetarliligi va zaxiraning hisobotda aks ettirilishi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas). Debitorlik 1 000 shartli birlik: 600 muddatida, 250 tasi 90 kungacha kechikkan, 150 tasi bir yildan ortiq kechikkan. Guruhlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishni 1%, 10% va 60% deb hisoblasak, zaxira 6 + 25 + 90 = 121, yaʼni qoldiqning taxminan 12% ini tashkil etadi. Zaxirasi nolga teng sotuvchi aktivlarni taxminan shu miqdorda ortiqcha baholagan. Misoldagi foizlar faqat hisob-kitobni koʻrsatish uchun, normativ emas.

Natija bitimga qanday taʼsir qiladi

Tahlil xulosalari narx va shartnoma tiliga oʻtkaziladi. Yetishmayotgan zaxira sof aktivlar bahosini yoki narxni kamaytiradi. Undirish ehtimoli past qarzlarni aylanma kapital hisobidan chiqarish, sotuvchi zimmasida qoldirish va sotib olish huquqini berish yoki toʻlovning bir qismini pul haqiqatan tushishiga bogʻlash mumkin. Shartnomaga debitorlik qarzining haqiqiyligi haqida kafolatli bayonotlarni hamda bitim yopilgandan keyin eski debitorlardan tushadigan pulni taqsimlash tartibini kiritish foydali.

Tipik xatolar

• qarzlarni kontragentlar boʻyicha ochmasdan faqat balans yakuniy summasini tekshirish;
• tashqi tasdiqsiz sotuvchining oʻzi tayyorlagan solishtirma dalolatnomalar bilan cheklanish;
• balans sanasidan keyingi tushumlar va yangi davr boshidagi qaytarishlarga qaramaslik;
• bogʻliq shaxslar va ishtirokchilar qarzlarini ajratmaslik;
• eski qoldiqlar boʻyicha daʼvo muddatini tekshirmaslik;
• foizlarni asoslamasdan zaxirani “odatiy” qabul qilish.