Due diligenceʼda EBITDA ni normallashtirish: qanday tuzatishlar kiritiladi

Boshlangʻich nuqta: bazaviy EBITDA

Boshlangʻich nuqta — buxgalteriya hisobotidan olingan foiz, soliq, amortizatsiya va qadrsizlanishgacha boʻlgan foyda. Amortizatsiya chiqarib tashlanadi, chunki u aktivning amortizatsiya qilinadigan qiymatini foydali xizmat muddati davomida muntazam taqsimlashdir, davrning pul xarajati emas. Asosiy vositalarning qadrsizlanishi alohida standart — MHXS (IAS) 36 boʻyicha baholanadi; bunday zarar ham operatsion natijadan chiqariladi, ammo xaridor miqdorini koʻrishi uchun alohida satr sifatida.

Tuzatishlardan oldin bazaning oʻzi bosh kitob va soliq hisoboti bilan mos kelishini tekshiring: hisoblar oʻrtasidagi farqlar xaridor jamoasi birinchi eʼtibor beradigan narsadir.

Egasining va nooperatsion xarajatlari

Odatiy tuzatish — mulkdor kompaniya orqali oʻtkazadigan, ammo yangi egasiga kerak boʻlmaydigan xarajatlar. Soliq kodeksi shunday toifani allaqachon ajratgan: daromad olishga qaratilgan faoliyat bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar chegirib tashlanmaydi. Bu qidirish uchun yaxshi mezon, lekin chegara emas: xarajat soliq uchun chegiriladigan boʻlsa ham, xaridorning biznesiga aloqador boʻlmasligi mumkin.

• kompaniya hisobidan toʻlangan shaxsiy safarlar, avtomobillar va xizmatlar;
• haqiqiy lavozimsiz ish haqi oladigan oila aʼzolari yoki, aksincha, ishlayotgan egasiga bozor darajasidan past haq toʻlanishi (bozor darajasigacha normallashtiriladi);
• mulkdor qarori bilan amalga oshirilgan xayriya va homiylik;
• egasidan ijara bozor narxidan yuqori yoki past narxda.

Bir martalik va nomuntazam operatsiyalar

Ikkinchi guruh — takrorlanmaydigan voqealar: sud kelishuvi, bitta mijoz boʻyicha umidsiz debitorlik qarzini hisobdan chiqarish, asosiy vositani sotishdan tushgan daromad, bir martalik qayta tashkil etish, yirik kurs farqi. Pul birligidagi moddalar boʻyicha kurs farqlari yuzaga kelgan davr foydasi yoki zararida aks ettiriladi, shuning uchun katta valyuta qarzi boʻlsa, ular operatsion natijani istalgan tomonga buzishi mumkin; odatda ular EBITDA dan tashqariga chiqariladi.

Alohida holat — toʻxtatilgan faoliyat. Biznes yoʻnalishi chiqib ketgan yoki sotish uchun moʻljallangan deb tasniflangan boʻlsa, MHXS (IFRS) 5 boʻyicha uning natijalari alohida koʻrsatiladi va solishtiriladigan EBITDA ga kirmaydi. Bunday boʻlinma yoʻq boshqaruv hisobotlarida uni qoʻlda bajarish kerak.

Asosiy xato — har yili takrorlanadigan narsani «bir martalik» deb eʼlon qilish. Uch davr boʻyicha tekshiring: agar shunga oʻxshash xarajat har birida boʻlsa, bu operatsion modda va uni tuzatib boʻlmaydi.

Bogʻliq shaxslar bilan bitimlar

Guruh ichidagi narxlar va shartlar koʻpincha bozordan uzoq: foizsiz qarzlar, boshqaruv kompaniyasining ramziy stavkadagi xizmatlari, affillangan tuzilmadan ijara. Soliq kodeksiga koʻra, munosabatlarning xususiyatlari bitimlar shartlari va natijalariga taʼsir qilishi mumkin boʻlsa, shaxslar oʻzaro bogʻliq deb topiladi; xususan, ustav kapitalida toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita ishtirok 20 foizdan ortiq boʻlganda. Xaridor bunday bitimlarni bozor shartlari boʻyicha qayta hisoblaydi, sotuvchiga esa buni oʻzi birinchi va hisob-kitob bilan qilgani foydaliroq.

Tuzatish ham plyus, ham minus boʻlishi mumkin: agar ona kompaniya brend yoki bek-ofisni bepul bergan boʻlsa va yangi egasi buni sotib olishi kerak boʻlsa, EBITDA bu xizmatlarning bozor qiymatiga kamaytiriladi.

Nimalardan saqlanish kerak

Normallashtirish «chiroyli koʻrsatish»ga aylanmasligi kerak. Daromadni ushlab turish uchun zarur xodimlar va marketing xarajatlarini qaytarib qoʻshmang, xaridor hali olmagan kelajak sinergiyalarini koʻrsatkichga kiritmang. Davrdan davrga uslubni oʻzgartirmang: agar bir yili kurs farqlari tuzatilgan boʻlsa, qolgan yillarni ham shunday hisoblang.

Yaxshi amaliyot — jadvalga uslubning qisqa tavsifini ilova qilish: nima bir martalik hisoblanadi, bitimlar qaysi kurs va bozor stavkalari boʻyicha qayta hisoblangan, qaysi davrlar solishtirilgan. Bunday hujjat muzokaralarda haftalab vaqtni tejaydi va bitim yopilgandan keyingi nizolar xavfini kamaytiradi.

Tuzatishlarni qanday tasdiqlash va misol

Normallashtirish jadvalidagi har bir satr birlamchi hujjatlarga havola qilishi kerak: shartnoma, dalolatnoma, toʻlov topshiriqnomasi, mulkdor qarori, sud hujjati. Hujjatsiz tuzatishlarni xaridor odatda hisobdan chiqaradi va bitim narxi tushadi. Sotuvchiga xulosani oldindan tayyorlab, mustaqil maslahatchi bilan koʻrib chiqish foydali.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas): bazaviy EBITDA 1 000 mln soʻm; egasining shaxsiy xarajatlari +40; bir martalik sud kelishuvi +60; avtomobilni sotishdan daromad −25; bogʻliq shaxsdan past narxdagi ijara −30. Normallashtirilgan EBITDA: 1 000 + 40 + 60 − 25 − 30 = 1 045 mln soʻm. Muzokaralarda karra 5 ga teng boʻlsa, baholash farqi 225 mln soʻmni tashkil qiladi — shuning uchun xaridor har bir satrni tekshiradi.