Maqsadli kompaniya hisoboti: NHXS yoki MHXS — xaridor nimaga eʼtibor beradi

Bitimda BHMS hisobotini oʻqish nimani anglatadi

BHMS boʻyicha hisobot milliy qonunchilik va soliq hisobotiga javob beradi, xaridorga esa biznesning iqtisodiy manzarasi kerak: haqiqiy tushum, barqaror foyda, majburiyatlarning toʻliq hajmi. Shuning uchun birinchi qadam — qaysi standartlar va qanday hisob siyosati qoʻllanganini aniqlash va uni bitimdan keyin foydalanadigan tizim bilan solishtirish.

Standartlar oʻzgarib turadi. Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar va budjet tashkilotlariga kirmaydigan korxonalar uchun moliyaviy hisobotlarda axborotni taqdim etishga oid Moliyaviy hisobotning milliy standarti (1-sonli MHMS) tasdiqlangan. Buyruq 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi, yaʼni maqsadli kompaniya hisobotining shakli va tarkibi yaqin hisobot davridayoq oʻzgarishi mumkin. Sotuvchi qaysi tahrirga tayanayotganini aniqlashtiring.

BHMS va MHXS koʻproq qayerda farq qiladi

Xaridor uchun barcha farqlar emas, balki narxga taʼsir qiladiganlari muhim. Sotuvchidan tushuntirish soʻrash uchun odatiy roʻyxat:

• Asosiy vositalar. 5-sonli BHMS asosiy vositani boshlangʻich yoki qayta baholangan qiymat boʻyicha hisobga olishga yoʻl qoʻyadi, tanlangan usul esa hisob siyosatida aks etishi lozim. Sotuvchi qaysi usulni tanlaganini aniqlang: aktivlarning balans qiymati ham, kapital hajmi ham shunga bogʻliq.
• Tushum. MHXS boʻyicha tushum majburiyat bajarilganda, yaʼni xaridor tovar yoki xizmat ustidan nazoratni olganda tan olinadi. Uzoq muddatli shartnomalar, avans toʻlovlar va davr davomida koʻrsatiladigan xizmatlarda tan olish vaqti birlamchi hujjatlar va soliq hisobidagidan farq qilishi mumkin.
• Zaxiralar va shartli majburiyatlar. MHXS resurslar chiqib ketishi ehtimolli boʻlsa zaxira yaratishni, mumkin boʻlgan majburiyatni esa balansdan tashqarida qoldirib, izohlarda yoritishni talab qiladi. Sud nizolari, kafolat majburiyatlari va kontragentlar daʼvolarini sotuvchi aks ettirayotgan narsa bilan solishtiring.
• Kechiktirilgan soliq. MHXS barcha vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan soliq majburiyatlari va aktivlarini tan olishni belgilaydi. BHMS hisobotida bunday modda umuman boʻlmasligi mumkin, shuning uchun qayta hisoblash maqsadli kompaniya kapitalini ikkala tomonga oʻzgartirishi mumkin.

MHXS ga qayta hisoblash (transformatsiya) qanday koʻrinadi

Transformatsiya — parallel hisob yuritmasdan BHMS maʼlumotlarini MHXS formatiga qayta hisoblash: tahlilchi balans, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot va hisob registrlarini olib, har bir farq guruhi boʻyicha tuzatishlar tuzadi. Natijada BHMS koʻrsatkichidan MHXS koʻrsatkichiga “koʻprik” hosil boʻladi.

Shartli raqamlardagi misol. Maqsadli kompaniyaning BHMS boʻyicha foydasi — 1 000 shartli birlik. Tuzatishlar: boshqa davrga oʻtkazilishi lozim boʻlgan tushum — minus 120; sud nizosi boʻyicha zaxira — minus 80; kechiktirilgan soliq taʼsiri — plyus 30. MHXS boʻyicha foyda — 830. Biznesni foyda koeffitsiyenti orqali baholaydigan xaridor uchun 17 % farq savdolashishda bevosita dalil boʻladi, shuning uchun raqamlar “koʻz bilan chamalash”ga emas, hujjatlarga tayanishi kerak.

Maqsadli kompaniyaning oʻzi MHXS ga oʻtsa, u MHXS boʻyicha birinchi hisobot davri va undan oldingi yil uchun toʻliq hisobotlar toʻplamini tayyorlashi, barcha koʻrsatilgan davrlarda bir xil hisob siyosatini qoʻllashi kerak. 1-sonli MHXS oʻtgan davrlarni qayta hisoblashdan cheklangan ozod qilishlarga yoʻl qoʻyadi va oʻtish moliyaviy holat, natijalar hamda pul oqimlariga qanday taʼsir qilganini tushuntirishni talab qiladi.

Maqsadli kompaniya uchun MHXS qachon majburiy

Prezident qarori PQ-282 jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar toifasini kiritadi: ular Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan boshlab hisobni MHXS asosida yuritadi, keyin hisobotni auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qiladi. Maqsadli kompaniya shu Reyestrda boʻlsa yoki unga kirishi mumkin boʻlsa, MHXS tanlov masalasi emas va buni integratsiya byudjetida hisobga olish kerak.

Boshqa kompaniyalar ixtiyoriy oʻtishi mumkin: ular hisobot yilidan keyingi yilning 1-martigacha soliqtoʻlovchining shaxsiy kabineti orqali soliq organlariga oʻtish sanasi koʻrsatilgan xabarnoma yuboradi. MHXS talablariga muvofiq konsolidatsiyalangan hisobot tuzadigan yuridik shaxslar alohida hisobotni ham MHXS asosida tuzadi. Guruhdan boʻlgan xaridor uchun bu bitimdan keyin maqsadli kompaniyani, ehtimol, ikki tizimda yuritishga toʻgʻri kelishini bildiradi.

Imzolashdan oldin sotuvchidan nima soʻrash va tekshirish kerak

Maqsadli kompaniya hisoboti boʻyicha soʻrovga kiritish tavsiya etiladigan hujjatlar va savollar:

• hisob siyosati va oxirgi hisobot davrlaridagi oʻzgarishlar roʻyxati;
• baholash usuli va qayta baholash sanalari koʻrsatilgan asosiy vositalar reyestri;
• avans toʻlovli shartnomalar va tan olingan tushum hisob-kitobi bilan uzoq muddatli kontraktlar;
• yaratilgan zaxiralar bilan solishtirilgan sud nizolari, daʼvolar va kafolat majburiyatlari reyestri;
• foyda soligʻi hisob-kitobi hamda hisob va soliq bazasi oʻrtasidagi vaqtinchalik farqlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
• agar mavjud boʻlsa, auditorlik xulosasi va auditor izohlari roʻyxati.

Xaridorning odatiy xatolari

Birinchi xato — BHMS hisobotini “notoʻgʻri” deb hisoblab, koʻrsatkichlarni qayta hisoblash oʻrniga bitimdan voz kechish. Ikkinchi xato — maqsadli kompaniyaning BHMS boʻyicha foydasini analoglarning MHXS boʻyicha foydasi bilan tuzatishsiz solishtirish: bunday taqqoslash notoʻgʻri boʻladi. Uchinchi xato — tuzatishlar birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlanganini tekshirmaslik: sotuvchi baholariga qurilgan qayta hisoblash bitim yopilgandan keyin narx qayta koʻrib chiqilishidan himoya qilmaydi.

Hisobotdagi farqlar soliqlarga taalluqli boʻlsa, ularni soliq deklaratsiyalari va hisobvaraqlar aylanmalari bilan solishtiring, shunda MHXS boʻyicha qayta hisoblash haqiqiy soliq holatini yashirmaydi.