Due diligenceʼda pul oqimlarini tahlil qilish

Nega pulga foydadan alohida qarash kerak

Pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot davr mobaynida kompaniya pullari nima hisobiga oʻzgarganini koʻrsatadi. IAS 7 xalqaro standarti oqimlarni uch guruhga ajratadi: operatsion, investitsion va moliyaviy. Nishon milliy standartlar boʻyicha hisob yuritsa ham, bu boʻlinish due diligence uchun qulay: u biznes asosiy faoliyat hisobiga yashayaptimi yoki qarzlar va aktivlarni sotish hisobigami, degan savolga darrov javob beradi.

Xaridor uchun aynan operatsion oqim muhim. Foyda doimiy musbat, operatsion pul oqimi esa zaif yoki manfiy boʻlsa, sabab odatda uchtadan biri: debitorlik qarzi oʻsmoqda, zaxiralar toʻplanmoqda yoki hisobdagi tushum haqiqiy kelib tushgan pullar bilan tasdiqlanmagan. Har birini alohida tahlil qilish kerak.

Toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita usul: nishondan nima talab etiladi

Standart operatsion oqimlarni koʻrsatishning ikki usulini nazarda tutadi. Toʻgʻridan-toʻgʻri usulda yalpi tushumlar va toʻlovlarning asosiy turlari ochib beriladi. Bilvosita usulda foyda pulsiz operatsiyalar va aylanma kapitaldagi oʻzgarishlarga tuzatiladi.

Amalda kichik kompaniyalarda pul oqimi hisoboti umuman boʻlmasligi yoki rasmiy, balans va moliyaviy natijalar hisobotidan koʻchirib tuzilgan boʻlishi mumkin. Bunday holda due diligence auditori oʻz oqimini bank koʻchirmalari va kassa hujjatlari asosida toʻgʻridan-toʻgʻri usulda quradi: bu ishonchliroq, chunki jami raqamlardan emas, birlamchi maʼlumotlardan kelib chiqadi.

Shuni ham unutmaslik kerakki, pul harakatisiz bitimlar (masalan, oʻzaro hisob-kitoblar yoki mulk ayirboshlash) pul oqimlari hisobotiga kirmaydi, ular alohida ochib beriladi. Ularning hajmini baholash foydali: aylanmaning katta qismi oʻzaro hisob-kitob orqali oʻtsa, pul boʻyicha haqiqiy manzara hisobdagi aylanmadan kamtarroq boʻladi.

Sotuvchidan nimani soʻrash kerak

Soʻrovni maʼlumotlar xonasiga yagona roʻyxat bilan yuborgan maʼqul. Minimal toʻplam:

• tekshiriladigan davr uchun barcha hisob-kitob, valyuta va tranzit hisobvaraqlari boʻyicha koʻchirmalar, yopilgan hisobvaraqlar ham;
• kassa kitobi, kirim va chiqim kassa orderlari, avans hisobotlari;
• pul qabul qilinadigan terminallar, onlayn kassalar va toʻlov tizimlari boʻyicha maʼlumotlar;
• berilgan va olingan elektron hisobvaraq-fakturalar reyestri — shaxsiy kabinetdan yuklab olingan holda;
• pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot (agar tuzilgan boʻlsa) va uning izohlari;
• qarz shartnomalari, kredit shartnomalari, toʻlov jadvallari va banklardan qoldiqlarni tasdiqlash.

Solishtirish qanday oʻtkaziladi: bank, kassa, ESF

Solishtirish uch bosqichda boradi. Avval har bir bank hisobvarogʻi boʻyicha koʻchirmadagi aylanma bosh kitobdagi tegishli hisobvaraq aylanmasi bilan taqqoslanadi: davr boshi va oxiridagi qoldiqlar mos kelishi kerak, har qanday farq tushuntirilishi lozim. Keyin kassa operatsiyalari kassa orderlari va qoldiqlar boʻyicha tekshiriladi: har bir kirim va chiqimning asos hujjati boʻlishi shart.

Uchinchi bosqich — elektron hisobvaraq-fakturalar bilan taqqoslash. Qonun yuridik shaxslar, tadbirkorlar va oʻz-oʻzini band qilganlarni xaridorlarga hisobvaraq-faktura berishga majbur qiladi, bunda odatda elektron shaklda. Demak, ESF reyestri boʻyicha tushum hisob va kelib tushgan pullar bilan mos kelishi kerak. Har bir joʻnatma shu oyning oʻzida toʻlanmaydi, shuning uchun har bir operatsiyani emas, jamlanma natija va yirik kontragentlar kesimida taqqoslanadi.

Alohida masala — soliq xavfi. Nishonda yuqori xavf darajasidagi hisobvaraq-fakturalar boʻlsa, ular boʻyicha soliq xaridorga hisobga olinmaydi. Soliq oqibatlari haqida batafsil — due diligenceʼda QQS va ESF xavflari sahifasida; bu yerda muhimi shuki, bunday hujjat boʻyicha toʻlov tasdiqlanmagan xarajatga aylanishi mumkin.

Shartli raqamlardagi misol. ESF reyestri boʻyicha yillik tushum — 10 mlrd soʻm, koʻchirmalar boʻyicha 8 mlrd tushgan, debitorlik qarzi 1 mlrd ga oshgan. 1 mlrd farq tushuntirilmay qoladi: bu avanslar, hisobvaraqdan tashqari naqd hisob-kitoblar, oʻzaro hisob-kitoblar yoki oshirilgan tushum boʻlishi mumkin. Aynan shunday farq sotuvchiga savollar roʻyxatiga chiqariladi.

Qizil bayroqlar va tipik xatolar

Auditor birinchi navbatda nimaga eʼtibor beradi:

• shartnomasiz va ESFsiz yirik tushumlar, shuningdek pul tushmagan va joʻnatilmagan ESFlar;
• hisobot sanasi oldidan kompaniya hisobvaraqlari va bogʻliq shaxslar oʻrtasida tez-tez qaytarishlar va oʻtkazmalar — shu yoʻl bilan qoldiqni sunʼiy yaxshilash mumkin;
• naqd hisob-kitoblarning yuqori ulushi, terminal va onlayn kassalar boʻyicha aylanma esa nomutanosib kichik;
• bank va kassa hujjatlaridagi tuzatishlar: ularda tuzatish kiritish mumkin emas, demak tuzatish izlari tartib buzilganini bildiradi;
• hisobot sanasida koʻchirma va hisobdagi qoldiqlar bankdan tasdiqsiz mos kelmasligi;
• taʼsischilardan olingan qarzlar kassa uzilishini yopib, zaif operatsion faoliyatni yashiradi.

Natija bilan nima qilish kerak

Tahlil natijasi shunchaki nomuvofiqliklar jadvali emas, balki pul oqimi sifati va biznes oddiy sharoitda amalda qancha pul yaratishi haqidagi xulosadir. Bu raqam narxni baholashda ishlatiladi, tushuntirilmagan farqlar esa shartnomada mustahkamlanadi: sotuvchining kafolatlari, narxning bir qismini ushlab qolish yoki bitimni yopish shartlari orqali.

Farqlar katta boʻlsa yoki hujjatlar taqdim etilmasa, bu mustaqil signal: tushuntirishlar olinguncha tekshiruv toʻxtatiladi. Narx haqidagi qarorni xaridor qabul qiladi, due diligence auditori esa unga shu qaror uchun faktik asos beradi.