Kompaniyaning yashirin majburiyatlari: bitimdan oldin qanday topiladi

Yashirin majburiyat nima

“Yashirin majburiyat” — yuridik atama emas, balki balansda yoʻq yoki toʻliq aks etmagan qarzlar va xavflarning ish nomi. Buni tushunish uchun MHXS (IAS) 37 boʻyicha uch toifani farqlash foydali.

Baholangan majburiyat (zaxira) — muddati yoki summasi aniq boʻlmagan majburiyat. Uni yopish uchun resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlsa, hisobda aks ettiriladi. Shartli majburiyat — mavjudligi kompaniya toʻliq nazorat qilmaydigan kelgusi voqealar bilan tasdiqlanadigan mumkin boʻlgan burch; u balansda tan olinmaydi, resurslar chiqib ketish ehtimoli juda past boʻlmasa, izohlarda ochib beriladi.

Shuning uchun xaridor uchun hisobotga izohlar balansning oʻzidan kam ahamiyatga ega emas, buxgalteriya ham bilmaydigan majburiyatlar esa asosiy xavfdir.

Majburiyatlar odatda qayerda yashirinadi

• sud va hakamlik ishlari, kontragentlar va davlat organlarining daʼvolari — hisobda natija aniq boʻlmaguncha bu shartli majburiyat;
• uchinchi shaxslar yoki affillangan kompaniyalar uchun berilgan kafillik, kafolat va garovlar;
• zarar keltiruvchi shartnomalar — bajarish xarajatlari kutilgan foydadan oshsa, MHXS boʻyicha zaxira yuzaga keladi;
• sotilgan tovar va ishlar boʻyicha kafolat majburiyatlari, mijozlarga qaytarish, bonus va chegirmalar majburiyatlari;
• obyektlarni tiklash va ekologik zararni bartaraf etish majburiyatlari;
• ochiq davrlardagi soliq xavflari: kam toʻlovlar, bahsli chegirmalar, tasdiqlanmagan xarajatlar;
• xodimlar va pudratchilar oldidagi rasmiylashtirilmagan majburiyatlar: toʻlanmagan mukofotlar, taʼtillar, hisobga olinmagan ishlar;
• kompaniya amaliyotidan kelib chiqqan majburiyatlar — kompaniya oʻzi boshqalarga maʼlum javobgarlikni zimmasiga olishini bildirganda.

Balansdan tashqari majburiyatlarni qidirish tartibi

Xaridor kompaniyaga tavsiya etadigan ish ketma-ketligi:

• Barcha qarz va majburiyatlar roʻyxatini (kreditor, xususiyati, miqdori va talab muddati bilan), shuningdek inventarizatsiya dalolatnomasi va auditorlik xulosasini soʻrang — FK korxona sotish shartnomasi imzolanishidan oldin ularni tuzish va koʻrib chiqishni bevosita talab qiladi.
• Hisob-kitob hisobvaraqlari boʻyicha aylanma qaydnomalarni solishtirish dalolatnomalari bilan taqqoslang: kontragentlar bilan farqlar hisobga olinmagan qarzning birinchi belgisidir.
• Ochiq davrlar uchun sud ishlari reestri, daʼvo yozishmalari va davlat organlarining xatlarini soʻrang.
• Berilgan kafillik, kafolat va garovlar reestrini bank shartnomalari va affillangan shaxslar bilan shartnomalar bilan solishtiring.
• Yirik shartnomalarni oʻqing: jarimalar, neustoykalar, minimal xarid majburiyatlari, egasi oʻzgarganda bekor qilish shartlari.
• Ochiq davrlar soliq hisob-kitoblarini va tasdiqlovchi hujjatlarni tekshiring — batafsil soliq due diligence maqolasida.
• Hisobot sanasidan keyingi voqealarni tahlil qiling: balansdan keyingi dastlabki oylardagi toʻlovlar, daʼvolar va talablar koʻpincha hisobotda yoʻq narsani koʻrsatadi.
• Rahbariyatdan axborot toʻliqligi haqida yozma tasdiq soʻrang — bu tekshiruvni almashtirmaydi, lekin javobgarlikni mustahkamlaydi.

Qonun xaridorni qanday himoya qiladi — va himoya qayerda tugaydi

Bitim korxonani mulkiy majmua sifatida sotish tarzida rasmiylashtirilsa, FK tarkib va bahoni toʻliq inventarizatsiya asosida belgilashni talab qiladi. Sotuvchi sotilayotgan korxona tarkibiga kiritilgan majburiyatlar boʻyicha kreditorlarni korxona xaridorga topshirilishidan oldin yozma ravishda xabardor qilishi kerak. Qarzni oʻtkazishga yozma rozilik bildirmagan kreditor xabarnoma olingan kundan boshlab uch oy ichida majburiyatni toʻxtatish yoki muddatidan oldin bajarishni va zararni qoplashni, yoki shartnomani toʻliq yoki tegishli qismda haqiqiy emas deb topishni talab qilishga haqli. Kreditor xabardor qilinmagan boʻlsa, uning daʼvo muddati — korxona topshirilganini bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan kundan boshlab bir yil.

Korxona topshirilgandan keyin sotuvchi va xaridor kreditorning roziligisiz xaridorga oʻtkazilgan qarzlar boʻyicha solidar javobgar boʻladi. Umumiy qoida: qarzdor oʻz qarzini boshqa shaxsga faqat kreditorning roziligi bilan oʻtkazishi mumkin.

MChJ ulushini sotib olishda holat boshqacha: qarzlar kompaniyaning oʻzida qoladi, yaʼni yangi ishtirokchi barcha yashirin majburiyatlarni kompaniya bilan birga amalda “sotib oladi”. Qoʻshilishda har bir yuridik shaxsning huquq va majburiyatlari topshirish dalolatnomasida koʻrsatilganidan qatʼi nazar yangi vujudga kelgan yuridik shaxsga oʻtadi. Shuning uchun bitim tuzilmasi xavf hajmini oʻzgartiradi va uni tekshiruvdan keyin tanlash kerak, oldin emas.

Himoyani shartnomada qanday mustahkamlash

• sotuvchining tasdiqlar boʻlimi: majburiyatlar roʻyxatining toʻliqligi, oshkor etilmagan nizolar, kafilliklar va soliq daʼvolarining yoʻqligi;
• sotuvchining bitim sanasidan oldin yuzaga kelgan, jumladan keyinroq aniqlangan majburiyatlardan koʻrilgan zararni qoplash majburiyati;
• xavflar aniqlanish muddatiga mos muddatga narxning bir qismini ushlab turish yoki eskrou;
• bitim yopilishi shartlari: aniqlangan qarzlarni yopish, kreditorlar rozilini olish, garovlarni olib tashlash;
• yopilish sanasidagi solishtirish yakunlari boʻyicha narxni aniqlashtirish.

Shartli misol

Misol shartli raqamlarda berilgan va real kompaniyaga aloqador emas: maqsadli kompaniya balansida kreditorlik qarzi 2 mlrd soʻm. Tekshiruvda natijasi nomaʼlum 400 mln soʻmlik kontragent daʼvosi, affillangan firmaning kreditiga 1 mlrd soʻmlik kafillik va kutilgan zarari 150 mln soʻm boʻlgan zarar keltiruvchi yetkazib berish shartnomasi aniqlandi. Daʼvo va kafillik hisobotda faqat izohlarda boʻlishi, shartnoma zarari esa yaratilmagan boʻlsa zaxira sifatida koʻrsatilishi kerak. Xaridor bu summalarni muzokaralarga kiritadi: narxni tuzatadi, kafillikni yopishni yopilishdan oldin talab qiladi va daʼvo boʻyicha qoplashni shartnomada mustahkamlaydi.

Xaridorning odatiy xatolari

• faqat balans bilan cheklanib, izohlar va shartnomalarni oʻqimaslik;
• yozma tasdiqsiz ogʻzaki “qarzlar yoʻq” gapiga ishonish;
• affillangan shaxslar va guruh kafilliklarini tekshirmaslik;
• majburiyatlar baholanmasdan oldin bitim tuzilmasini tanlash;
• xavflar aniqlanadigan davrga narxning bir qismini ushlab qolishni nazarda tutmaslik.