Oʻzaro hisob-kitob va sessiyalar auditi: qarzlar qonuniy uzildimi

Hisobga olish: auditor avvalo nimani tekshiradi

Asos — FK 343-moddasi: majburiyat muddati kelgan yoki muddati koʻrsatilmagan yoxud talab qilib olish paytiga qarab belgilangan qarama-qarshi bir jinsli talabni hisobga olish bilan toʻliq yoki qisman tugaydi. Bundan uchta savol kelib chiqadi: aynan shu ikki shaxs oʻrtasida haqiqatan ham qarama-qarshi talablar bormi, ular bir jinslimi (pulga qarshi pul), muddati keldimi.

Hisobga olish uchun bir tomonning arizasi yetarli, shu sababli auditor arizaning oʻzini va uni kontragent olganining isbotini qidiradi. Hisobda qarz “oʻzaro hisobga olish dalolatnomasi” boʻyicha yopilgan, ammo ariza yoki imzolangan dalolatnoma yoʻq boʻlsa, majburiyatning tugagani isbotlanmagan boʻlib qoladi.

• qarama-qarshi talablar haqiqiy bitimlardan kelib chiqqan — shartnomalar, yuk xatlari, dalolatnomalar mavjud;
• talablarning muddati hisobga olish sanasiga kelgan yoki shartnomada koʻrsatilmagan;
• hisobga olish toʻgʻrisidagi ariza yoki dalolatnoma tuzilgan, imzolangan, sanasi hisobga mos;
• ikkala tomonning solishtirma dalolatnomalaridagi summalar hisob maʼlumotlariga mos;
• operatsiya tegishli davrda aks ettirilgan.

Hisobga olish qachon mumkin emas

FKning 344-moddasi hisobga olish mumkin boʻlmagan holatlarni belgilaydi. Jumladan, daʼvo muddati oʻtgan talablarni hisobga olib boʻlmaydi. Amalda bu shuni anglatadi: eski “oʻlik” debitorlik qarzini joriy kreditorlik qarzi bilan hisobga olish — muammo belgisi. Auditor ikkala talabning vujudga kelgan sanalarini va hisobga olish balansning ikkala moddasini sunʼiy kamaytirish uchun ishlatilmaganini tekshiradi.

Sessiya: shakl, xabardor qilish, hujjatlar

Talabdan voz kechish qonunchilik yoki shartnomaga zid boʻlmasa joiz (FK 319-moddasi). Voz kechish shakli talab kelib chiqqan bitim shakliga mos boʻlishi kerak: oddiy yozma yoki notarial shakldagi bitimga asoslangan talabdan voz kechish ham shu shaklda rasmiylashtiriladi (FK 320-moddasi).

Kreditor huquqlarining oʻtishi uchun qarzdorning roziligi, agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, talab qilinmaydi, biroq qarzdor yozma ravishda xabardor qilinmagan boʻlsa, yangi kreditor noqulay oqibatlar xavfini oʻz zimmasiga oladi (FK 313-moddasi). Tekshirilayotgan kompaniya uchun bu shuni anglatadi: auditor sessiya shartnomasini, qarzdorga xabarnomani va uning olinganini tasdiqlovchi hujjatni soʻraydi. Bundan tashqari, sessiya qiluvchi yangi kreditorga talab huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni topshirishi shart (FK 316-moddasi) — bu hujjatlarni topshirish dalolatnomasi ham tekshiruvga kiradi.

Sessiya narxi va sessiya qiluvchining javobgarligi

Sessiya narxi — asosiy koʻrsatkich. Agar shartli 100 mln talab shartli 10 mln ga “kelishuv boʻyicha” berilgan va xaridor bogʻliq tomon boʻlsa, bitimning iqtisodiy mohiyati haqida va ehtimol soliq oqibatlari haqida savol tugʻiladi. Bu shartli raqamlardagi misol: auditor narxni qarz undirilishi bahosi, qarzdorning toʻlov tarixi va bozor shartlari bilan solishtiradi.

Voz kechuvchining javobgarligi ham muhim: u yangi kreditor oldida berilgan talabning haqiqiy emasligi uchun javob beradi, lekin qarzdorning talabni bajarmagani uchun javob bermaydi, agar qarzdor uchun kafillik zimmasiga olinmagan boʻlsa (FK 321-moddasi). Sessiya shartnomasida kafillik yoki qayta sotib olish shartlari boʻlsa, bu bitimning hisobda aks ettirilishini sezilarli oʻzgartiradi.

MHXS 9 boʻyicha tan olishni toʻxtatish

MHXS boʻyicha hisobot yurituvchi kompaniyalar uchun sessiya — moliyaviy aktivni tan olishni toʻxtatish masalasi. IFRS 9 ning 3.2.3-bandiga koʻra, aktiv faqat pul oqimlariga shartnomaviy huquqlar tugaganda yoki aktiv oʻtkazilib, oʻtkazish 3.2.6-band shartlariga javob berganda hisobdan chiqariladi.

Keyin xavf va foydalarni kim saqlab qolgani baholanadi. Deyarli hammasi oʻtkazilgan boʻlsa — aktiv hisobdan chiqariladi (3.2.6(a)). Deyarli hammasi saqlangan boʻlsa — aktiv tan olinishda davom etadi (3.2.6(b)). Ikkalasi ham boʻlmasa — nazorat saqlanganmi-yoʻqmi aniqlanadi (3.2.6(c)). Odatiy xato: toʻlamaslik xavfi aslida sessiya qiluvchida qolganida, qarzni “regress bilan” hisobdan chiqarish.

Qisqartirilgan qoldiq va kontragentlardan tasdiqlar

Hisobdagi oʻzaro hisobga olish MHXS hisobotidagi qisqartirishga teng emas. IAS 32 (42-band) boʻyicha moliyaviy aktiv va majburiyat faqat hisobga olishning qonuniy huquqi va netto asosida hisob-kitob qilish yoki aktivni sotib, majburiyatni bir vaqtda uzish niyati boʻlsa, qisqartirilgan holda koʻrsatiladi. Shu bilan birga, tan olishni toʻxtatish shartlariga javob bermaydigan oʻtkazilgan aktivni unga bogʻliq majburiyat bilan qisqartirib boʻlmaydi.

Qoldiqlarni tasdiqlash uchun auditor XAS 505 boʻyicha kontragentlarga soʻrovlar yuboradi. Rahbariyat soʻrov yuborishga ruxsat bermasa, auditor rad etish sabablarini aniqlashi shart. Javob boʻlmasa, u muqobil protseduralarni bajaradi — debitorlik qarzi boʻyicha bu, masalan, keyingi pul tushumlari va joʻnatish hujjatlari. Ishonchsiz javob firibgarlik xavfi omilini koʻrsatishi mumkin.