Oʻtgan davrlar auditi: bir necha yilni birdaniga tekshirish

Bir necha yil ketma-ket qanday tekshiriladi

Hisobot har bir davr uchun alohida tuziladi, shuning uchun audit tartiblari ham aniq davrga bogʻlanadi. Ikki-uch yil birdaniga tekshirilganda odatda quyidagicha ish koʻriladi: avval topshiriq qaysi davrlarni qamrab olishi va natija nima uchun kerakligi (investor, bank, soliq masalalari, ichki boshqaruv) aniqlanadi; keyin har yilgi hisobot va hisobvaraqlar yuritish registrlari oʻrganiladi; soʻngra bir davr oxiri keyingi davr boshi bilan solishtiriladi.

Bunday tartibning amaliy maʼnosi shundaki: birinchi yilda yoʻl qoʻyilgan xato, odatda, ikkinchi va uchinchi yil qoldiqlariga “koʻchib oʻtadi”. Shu sababli eng dastlabki davrdan boshlash qulay — aks holda bitta noaniqlik uch marta topiladi va uch marta tavsiflanadi.

• davrlar va tekshiruv maqsadini aniqlash, har bir yil boʻyicha qanday xulosa kerakligini kelishish;
• auditorga hisobot, aylanma qoldiq qaydnomalari, hisob siyosati, shartnomalar va birlamchi hujjatlarni topshirish;
• eng dastlabki davr boshidagi qoldiqlarni tekshirish;
• davrlarni ketma-ket koʻrib chiqib, bir yil yopilishini keyingi yil ochilishi bilan solishtirish;
• topilgan xatolarni baholash va ularni qanday aks ettirishni hal qilish.

Kirish qoldiqlari va XAS 510

Agar oldingi davr tekshirilmagan boʻlsa, topshiriq birlamchi hisoblanadi: XAS 510 taʼrifiga koʻra bu oldingi davr moliyaviy hisoboti auditdan oʻtkazilmagan holatdir. Bunday topshiriqlarda asosiy savol — kirish qoldiqlari, yaʼni davr boshidagi qoldiqlar ishonchlimi.

XAS 510 auditordan oldingi davrning yakuniy qoldiqlari joriy davrga toʻgʻri koʻchirilganini (zarur boʻlsa, qayta hisoblanganini) va qoldiqlarda mos hisob siyosati qoʻllanganini aniqlashni talab qiladi. Dalillar olish uchun, jumladan, kirish qoldiqlari boʻyicha maxsus tartiblarni bajarish mumkin (XAS 510, 6-band).

Agar kirish qoldiqlarida joriy davr hisobotiga sezilarli taʼsir qilishi mumkin boʻlgan xatolar aniqlansa, auditor bu taʼsirni belgilash uchun qoʻshimcha tartiblarni bajaradi (7-band). Kirish qoldiqlari boʻyicha yetarli dalil olish imkoni boʻlmasa, auditor shartli fikr bildirishi yoki fikr bildirishdan voz kechishi kerak (10-band). Kompaniya uchun bu amaliy ogohlantirish: oʻtgan yillar hujjatlari qanchalik yaxshi saqlangan boʻlsa, birinchi yil boʻyicha fikr oʻzgartirilish xavfi shunchalik kam.

Qanday xatolar koʻproq uchraydi

Koʻp yillik tekshiruvlarda bir xil turdagi kamchiliklar takrorlanadi. 8-sonli XHS (IAS) standarti oldingi davrlar xatolariga, jumladan, matematik xatolarni, hisob siyosatini qoʻllashdagi xatolarni, eʼtiborsizlik va faktlarni notoʻgʻri talqin qilishni hamda firibgarlikni kiritadi.

• hisobvaraqlardagi qoldiqlar birlamchi hujjatlar yoki solishtirma dalolatnomalar bilan tasdiqlanmagan;
• asosiy vositalar, zaxiralar yoki debitorlik qarzi hisobda turibdi, lekin aslida mavjud emas yoki allaqachon dolzarb emas;
• xarajat va daromadlar notoʻgʻri davrga kiritilgan;
• hisob siyosati rasmiylashtirilmasdan va taqqoslanadigan maʼlumotlar qayta hisoblanmasdan oʻzgartirilgan;
• soliq registrlari buxgalteriya hisobi maʼlumotlariga mos kelmaydi.

Buxgalteriya hisobotidagi xatolar qanday tuzatiladi

Tuzatish tartibi qoʻllanayotgan hisobot tizimiga bogʻliq. Kompaniya hisobotni MHXS boʻyicha tuzsa, oldingi davrlarning sezilarli xatolari retrospektiv tuzatiladi: 8-sonli XHS (IAS) boʻyicha tashkilot ularni aniqlangandan keyin nashrga tasdiqlangan birinchi hisobot toʻplamida, xato yuz bergan davr uchun taqqoslanadigan koʻrsatkichlarni qayta hisoblash yoʻli bilan tuzatadi. Oldingi davr xatosini tuzatish xato aniqlangan davrning foyda yoki zararidan chiqarib tashlanadi (IAS 8, 42 va 46-bandlar).

Milliy standartlar (BHMS) boʻyicha hisobot uchun auditor va buxgalter BHMS talablariga hamda kompaniya hisob siyosatiga tayanadi. Barcha holatlar uchun bir xil boʻlgan aniq bosqichma-bosqich tartibni bu yerda keltirmaymiz: har bir holatda tuzatishni aks ettirish tartibini amaldagi standart matni boʻyicha tasdiqlash va yozuvlar kiritishdan oldin auditor bilan kelishish kerak.

Soliq oqibatlari: aniqlashtirilgan hisobotlar

Hisobdagi xatolar koʻpincha soliq hisobotidagi xatolarni ham bildiradi. Soliq kodeksi ilgari topshirilgan hisobotda ishonchsiz maʼlumotlar yoki hisoblangan soliq summasining kamayishiga olib kelgan xatolarni aniqlagan soliq toʻlovchini tuzatishlar kiritishga va aniqlashtirilgan hisobot topshirishga majbur qiladi (SK, 83-modda).

Javobgarlikdan ikki shart bir vaqtda bajarilganda qutulish mumkin: aniqlashtirilgan hisobot soliq toʻlovchi xatoni soliq organi aniqlagani yoki soliq auditi tayinlangani haqida bilgunga qadar topshirilgan boʻlishi va topshirishdan oldin yetishmayotgan soliq summasi hamda unga tegishli penya toʻlangan boʻlishi kerak (SK, 83-modda). Amaliy xulosa: soliqlarni tekshiruvni kutmasdan, auditor xatoni topgandan keyin darhol tuzatgan maʼqul.

Soliq nazorati davri daʼvo muddati bilan cheklangan: soliq majburiyati boʻyicha daʼvo muddati soliq majburiyati aniqlanadigan soliq davri tugaganidan keyin uch yilni tashkil etadi (SK, 88-modda). Soliq auditi — soliqlarning toʻgʻri hisoblanishi va toʻlanishini maʼlum davr uchun tekshirishdir (SK, 140-modda). Shuning uchun uch yildan eski “dum”ni tekshirishda soliq oqibatlari masalasi har bir davr boʻyicha alohida koʻriladi, hujjatlarni esa muddatidan oldin yoʻq qilmaslik kerak: soliq hisoboti va unga ilova qilingan hujjatlar topshirilgan yildan keyingi kamida uch yil saqlanishi lozim (SK, 84-modda).

Shartli misol

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Kompaniya 2023–2025-yillarni tekshirishni soʻraydi; ilgari audit oʻtkazilmagan. Auditor 2023-yil 1-yanvardagi qoldiqlardan boshlaydi. Maʼlum boʻladiki, shu sanadagi debitorlik qarzi tarkibida shartnomasi ham, solishtirma dalolatnomalari ham yoʻq 100 shartli birlik qarz bor. Bu xato 2024 va 2025-yillar qoldiqlariga oʻtgan. Auditor taʼsirni baholaydi, uni rahbariyat bilan muhokama qiladi va taqqoslanadigan maʼlumotlarni qayta hisoblashni taklif etadi, soliq buxgalteri esa aniqlashtirilgan deklaratsiyalar kerakmi va qaysi davrlar uchun ekanini alohida baholaydi.