Qazib oluvchi va energetika kompaniyasi auditi: yer osti boyliklari soligʻi va rekultivatsiya zaxiralari

Yer osti boyliklaridan foydalanish soligʻini kim toʻlaydi va u nimadan hisoblanadi

Soliq toʻlovchilar deb yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib oluvchi yoki ularni texnogen mineral hosilalardan ajratib oluvchi yuridik va jismoniy shaxslar tan olinadi. Soliq solish obyekti umumiy qoidaga koʻra qazib olish (ajratib olish) hajmi, qora, qimmatbaho, rangli va radioaktiv metallar, kamyob va kamyob yer elementlari boʻyicha esa — haqiqatda realizatsiya qilingan hajm hisoblanadi.

Auditning birinchi qadami — har bir foydali qazilma turi uchun obyekt toʻgʻri tanlanganiga ishonch hosil qilish. Obyekt har bir foydali qazilma turi boʻyicha alohida aniqlanadi, shuning uchun aralash hisob registrlari (masalan, ruda va hamroh komponent bitta satrda) batafsil tekshirishga asos boʻladi.

Hajm: texnologik yoʻqotishlar va qoldiqlar

Qazib olingan foydali qazilma hajmi vakolatli organ tasdiqlagan meʼyorlar doirasida texnologik yoʻqotishlar hajmini chegirgan holda aniqlanadi, meʼyorlar boʻlmasa — soliq toʻlovchi tomonidan. Aynan shu joyda eng koʻp bahslar yuzaga keladi: yoʻqotishlar marksheyderlik maʼlumotlari, hisobdan chiqarish dalolatnomalari va meʼyorlar hisob-kitobi bilan tasdiqlanishi kerak.

Meʼyordan ortiqcha yoʻqotishlar chegirmaga kiritilmaydi. Auditor hajmni geologik va marksheyderlik maʼlumotlari, joʻnatish va omborlardagi qoldiqlar boʻyicha solishtiradi hamda chegirma meʼyordan oshmaganini tekshiradi.

• qazib olish, qayta ishlash, tashish va qoldiqlar maʼlumotlarini yagona zanjir boʻyicha solishtiring;
• yoʻqotish meʼyorlari tasdiqlangani yoki kompaniya hisob-kitobi bilan asoslanganini tekshiring;
• qatlamga qaytarib haydalgan tabiiy gaz hajmi oʻlchovlar bilan tasdiqlanganini tekshiring;
• soliq har bir foydali qazilma turi boʻyicha alohida hisoblanganini tekshiring.

Soliq bazasi: realizatsiya narxi va oʻz ehtiyojlari

Soliq bazasi — qazib olingan hajmning qiymati boʻlib, davr uchun oʻrtacha tortilgan realizatsiya narxi boʻyicha hisoblanadi. Bu narx har bir foydali qazilma boʻyicha alohida aniqlanadi: pul ifodasidagi realizatsiya hajmi (QQS va aksiz soligʻi ayirilgan holda) natural ifodadagi realizatsiya hajmiga boʻlinadi.

Qazib olishning bir qismi oʻz ehtiyojlariga sarflansa, baza butun qazib olingan hajm uchun oʻrtacha tortilgan narx boʻyicha hisoblanadi. Qazib olish boshlanganidan beri realizatsiya boʻlmagan yoki qazib olingan hamma narsa kompaniya ichida ishlatilgan boʻlsa, baza ishlab chiqarish tannarxidan 20 foiz ustama bilan aniqlanadi, sotuvlar paydo boʻlganda esa soliq tuzatiladi.

Shartli raqamlardagi misol. 10 000 t qazib olindi, 8 000 t QQSsiz 4 000 000 000 soʻmga sotildi, 2 000 t oʻz ehtiyojlariga ketdi. Oʻrtacha tortilgan narx — tonnasiga 500 000 soʻm, baza — 10 000 t × 500 000 = 5 000 000 000 soʻm. Auditor bazani faqat sotilgan 8 000 t boʻyicha koʻrsa, bu bazaning 1 000 000 000 soʻmga kamaytirilishi boʻladi. Stavka bazaga Soliq kodeksining 452-moddasidagi jadvalga muvofiq, muayyan foydali qazilma uchun qoʻllanadi.

Maxsus rejimlar: metallar, uglevodorodlar, MTB

Ayrim metallar va uglevodorod xomashyosi uchun bazani aniqlashning maxsus qoidalari hamda foydali qazilmalarni qazib olish uchun maxsus renta soligʻi amal qiladi. Uni qimmatbaho, rangli va radioaktiv metallar, kamyob va kamyob yer elementlarini hamda uglevodorod xomashyosini qazib oluvchi yuridik shaxslar toʻlaydi. Mahsulot taqsimoti toʻgʻrisidagi bitimlar asosida ishlovchi tashkilotlar bu soliqni toʻlamaydi.

Texnogen hosilalardan olingan foydali qazilmalar uchun stavka asosiy foydali qazilma stavkasining 50 foizini tashkil etadi — auditor rejim faqat haqiqatan texnogen xomashyoga qoʻllanganini va hujjatlar bilan tasdiqlanganini tekshiradi.

Muddatlar: yer osti boyliklaridan foydalanish soligʻi boʻyicha hisobotni yuridik shaxslar har oy oʻsib boruvchi yakun bilan hisobot davridan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay topshiradi, soliqni esa har oy keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay toʻlaydi. Yuridik shaxslar uchun soliq davri — chorak.

Qazib olishgacha boʻlgan xarajatlar va uchastkani yopish

Yer osti boyliklaridan foydalanuvchining qazib olish boshlanguniga qadar geologik oʻrganish, qidiruv va qazib olishga tayyorgarlik boʻyicha xarajatlari amortizatsiya qilinadigan aktivning alohida guruhini tashkil etadi. Samarasiz quduq tugatilganda yoki uchastkadagi ishlardan voz kechilganda (yer qaʼridan foydalanish huquqi toʻliq tugatilgan boʻlsa) soliq toʻlovchi qilingan xarajatlarni huquq tugatilgan davrda chegirishga haqli.

Auditor uchun bu guruhdagi summa birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlanganini va chegirma lahzasi huquq tugatilgan sanaga mos kelishini, ixtiyoriy tanlanmaganini tekshirish muhim.

IAS 37 va IFRIC 1 boʻyicha rekultivatsiya zaxirasi

MHXS boʻyicha majburiyatni qoplash uchun pul mablagʻlari yoki boshqa iqtisodiy resurslarning chiqib ketishi ehtimolli boʻlsa, zaxira tan olinadi. IAS 37 misollarida ifloslangan yerni tozalash yoki obyektlarni tiklashning huquqiy yoki amaliyotdan kelib chiqadigan majburiyatlari toʻgʻridan-toʻgʻri keltirilgan. Zaxira joriy qiymat boʻyicha baholanadi. Kelgusi davrlar zararlarini zaxira bilan qoplab boʻlmaydi: hisobot sanasida majburiyat yoʻq.

IFRIC 1 bunday majburiyat oʻzgarishini qanday aks ettirishni aniqlashtiradi: xarajatlar muddati yoki summasini qayta koʻrib chiqish, bozor diskont stavkasining oʻzgarishi. Dastlab majburiyat aktiv qiymatining bir qismi sifatida ham, majburiyat sifatida ham tan olinadi. Amalda auditor yopish loyihasini, rekultivatsiya smetasini, muddat va diskont stavkasi boʻyicha farazlarni soʻraydi hamda baho muntazam qayta koʻrib chiqilishini solishtiradi.

Milliy amaliyotda xarajatlar tarkibi toʻgʻrisidagi Nizom (VMQ № 54) tabiiy xomashyo xarajatlariga yerlarni rekultivatsiya qilish uchun ajratmalar va rekultivatsiya ishlari haqini kiritadi. Soliq chegirmasi va buxgalteriya zaxirasi turli masalalardir: ularni alohida tekshiring va bahoni birining oʻrniga ikkinchisiga avtomatik koʻchirmang.

Odatiy xatolar va tekshiruv tartibi

Tartib: qazib olish va yoʻqotishlar registrlarini soʻrash, soliq hisoboti bilan solishtirish, baza hisob-kitobini tekshirish, soʻngra zaxira farazlarini tahlil qilish va provodkalarni solishtirish. Natija — soliq va hisobot taʼsirining bahosi bilan ogʻishlar roʻyxati.

• foydali qazilma turini hisobga olmay, qazib olingan hajm oʻrniga realizatsiya qilingan hajm boʻyicha (yoki aksincha) soliq bazasi;
• yoʻqotishlar meʼyordan ortiq hisobdan chiqarilgan va dalolatnomalar bilan tasdiqlanmagan;
• sotuv boʻlmaganda tannarx + 20% hisob-kitobi yoʻq;
• rekultivatsiya zaxirasi yaratilmagan yoki koʻp yillar qayta koʻrib chiqilmagan;
• diskont stavkasi va yopish muddati hujjatlashtirilmagan;
• energetika aktivlari va tiklash xarajatlari joriy taʼmir bilan aralashtirilgan.