Qarz va kreditlar auditi: foizlar, shartlar, tasniflash

Auditor qarz mablagʻlari boʻyicha nimani tekshiradi

Ish shartnomalar va birlamchi hujjatlardan hisobotga qarab quriladi. Qoldiqlar kompaniya hisobidan mustaqil ravishda tasdiqlanadi: xalqaro audit standartlariga koʻra tashqi tasdiqlash uchinchi shaxslardan ishonchli audit dalillarini olish usullaridan biri hisoblanadi (XAS 505); bank kreditlari va yirik qarzlar uchun bu odatiy amaliyot.

• toʻliqlik: barcha qarz va kredit shartnomalari, qoʻshimcha kelishuvlar, toʻlov jadvallari, garov va kafilliklar;
• qoldiqlar: bank koʻchirmalari, qarz beruvchilar bilan solishtirma dalolatnomalar, tasdiqlash xatlari;
• foizlar: haqiqiy stavka boʻyicha hisob-kitob, hisoblash davri, xarajatlarda yoki aktiv qiymatida aks ettirilishi;
• tasniflash: qarzning qaysi qismi qisqa muddatli, qaysi qismi uzoq muddatli, shartnoma shartlari buzilmaganmi;
• soliqlar: foizlarning chegirilishi, foizsiz qarzlarni soliqqa tortish, nazorat qilinadigan qarzdorlik;
• oshkor etish: muddatlar, stavkalar, taʼminot, shartlar (covenants) va ularning bajarilishi izohlarda.

Qarz foizlari: buxgalteriya hisobi va foyda soligʻi

Foyda soligʻi uchun qarz va kreditlar boʻyicha foizlar haqiqiy foiz stavkasidan kelib chiqib chegiriladi — bu Soliq kodeksi 310-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan; qoida kreditlar, qarzlar, omonatlar va boshqa qarz olishlarni rasmiylashtirish usulidan qatʼi nazar qamrab oladi, ammo nazorat qilinadigan qarzdorlik boʻlimidagi xususiyatlarni hisobga olgan holda.

Toʻgʻridan-toʻgʻri cheklov ham bor: muddati oʻtgan va kechiktirilgan kreditlar (qarzlar) boʻyicha foizlarning muddatli qarzdorlik uchun shartnomada belgilangan stavkalardan oshgan qismi xarajatlarga kiritilmaydi (SK 317-moddasi). Shu sababli auditor kechikish uchun oshirilgan foizlar hisoblanmaganmi va soliq maqsadlarida qanday aks ettirilganini alohida koʻradi.

Hisobot MHXS boʻyicha yuritilsa, kapitallashtirish masalasi qoʻshiladi: malakali aktivni sotib olish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq qarz xarajatlari uning qiymatiga kiritiladi, qolganlari xarajat sifatida tan olinadi (MHXS (IAS) 23). Odatiy xato — obyekt qurilishi uchun olingan kredit foizlarini xarajatga chiqarish yoki aksincha, aktiv foydalanishga topshirilgandan keyin foizlarni kapitallashtirish.

Taʼsischi qarzlari: foizsiz va foizli

Qarz olishning oʻzi daromad emas, qarzni qaytarish ham: SK 304-moddasiga koʻra kredit yoki qarz shartnomalari boʻyicha mablagʻlar va bunday qarzlarni qaytarish hisobiga mablagʻlar daromadga kiritilmaydi. Savollar boshqa joyda tugʻiladi.

Foizsiz qarz. Qarz foiz toʻlash majburiyatisiz olingan boʻlsa, qarz oluvchining daromadi qarz olingan sanadagi Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasidan kelib chiqib aniqlanadi; xuddi shu tartib foizi bu stavkadan past boʻlgan qarzlarga ham qoʻllaniladi (SK 299-moddasi). Bu qoidadan istisnolar bor — xususan, u norezidentlar qarzlariga, shuningdek banklararo operatsiyalar va kredit tashkilotlari kreditlariga tatbiq etilmaydi. Shuning uchun auditor qarz beruvchi kimligi (rezidentmi yoki yoʻq), foiz sharti bor-yoʻqligi va soliq hisobida qanday daromad tan olinganini solishtiradi.

Nimani tayyorlash kerak. Summa, muddat, stavka va qaytarish tartibi koʻrsatilgan yozma shartnoma; pul harakati toʻlov hujjatlari; ustavda nazarda tutilgan boʻlsa, ishtirokchilar yoki rahbariyat qarori; hisobot sanasidagi solishtirma dalolatnoma. Bu hujjatlarsiz qarzni boshqacha baholash, masalan, kapitalga hissa yoki boshqa operatsiya deb qayta tasniflash osonroq.

Yupqa kapitallashtirish: foizlar toʻliq chegirilmaydigan holat

Qoida nazorat qilinadigan qarzdorlikka tegishli. Nazorat qilinadigan qarzdorlik deb kompaniya aksiyalarining (ulushlarining) 20 foizidan ortigʻiga bevosita yoki bilvosita egalik qiluvchi norezident xorijiy shaxs oldidagi qarzdorlik; shu xorijiy shaxsning bogʻliq shaxslari oldidagi (SK 37-moddasiga koʻra) qarzdorlik; shuningdek, qarzlari boʻyicha bu shaxslar kafil yoki kafolat beruvchi sifatida chiqadigan shaxslar oldidagi qarzdorlik tan olinadi. Nazorat qilinadigan qarzdorlikka qarzlar ham, shartnoma majburiyatlarini buzganlik uchun neustoykalar ham kiradi.

Cheklov nazorat qilinadigan qarzdorlik soliq toʻlovchining oʻz kapitalidan uch baravardan koʻp oshsa qoʻllaniladi; banklar va faqat lizing bilan shugʻullanuvchi kompaniyalar uchun chegara — oʻn uch baravar. Shunda xarajatlarning cheklangan summasi quyidagicha hisoblanadi: nazorat qilinadigan qarzdorlik boʻyicha xarajatlar jamlanma yakun bilan kapitallashtirish koeffitsiyentiga boʻlinadi. Koeffitsiyentning oʻzi toʻlanmagan nazorat qilinadigan qarzdorlikni xorijiy tashkilot ishtiroki ulushiga mos oʻz kapitaliga boʻlish, natijani esa uchga boʻlish yoʻli bilan topiladi. Hisob-kitob har bir hisobot davrining oxirgi sanasiga, nazorat qilinadigan qarzdorlikning har bir turi boʻyicha qilinadi, oʻz kapitali esa davrning oxirgi kuniga buxgalteriya hisobi maʼlumotlari asosida aniqlanadi. Xarajatga hisoblangan summa olinadi, lekin haqiqatda hisoblangan xarajatlardan oshmaydi.

Misol (shartli sonlar, faqat tushuntirish uchun). Xorijiy ishtirokchi kompaniyaga 900 shartli birlik qarz bergan; uning ulushiga mos oʻz kapitali — 100. Qarzning kapitalga nisbati 900 : 100 = 9, bu uchdan katta, demak cheklov qoʻllaniladi. Kapitallashtirish koeffitsiyenti: 9 : 3 = 3. Davr uchun 60 birlik foiz hisoblangan boʻlsa, chegara summa 60 : 3 = 20 boʻladi va aynan 20 ni chegirish mumkin; qolgan 40 xarajatga kirmaydi. Haqiqiy hisob-kitoblar ishtirok ulushi va kapital haqida aniq maʼlumotlarni hamda moddaning amaldagi tahriri bilan solishtirishni talab qiladi.

Qarzni tasniflash va covenants

MHXS boʻyicha hisobot uchun qisqa va uzoq muddatli qismlarga ajratish muhim. MHXS (IAS) 1 ga oʻzgartirishlar majburiyatni toʻlashni kamida oʻn ikki oyga kechiktirish huquqi shartnoma shartlariga (covenants) rioya qilinishiga bogʻliq boʻlgan hollarga bevosita tegishli: bunday qarzdorlik boshqacha tasniflash va qoʻshimcha oshkor etishni talab qilishi mumkin.

Amalda auditor kompaniyadan moliyaviy shartlari boʻlgan shartnomalarni (qarz yukining koeffitsiyentlari, foizlarni qoplash, dividend va garovga cheklovlar), ularning hisobot sanasida bajarilishi hisob-kitobini, buzilgan taqdirda talablardan voz kechish haqida bank bilan yozishmalarni soʻraydi. Buzilish roʻy bergan va bank hisobot sanasigacha muddatidan oldin talab qilish huquqidan voz kechmagan boʻlsa, bu tasniflashga va faoliyatning uzluksizligini baholashga taʼsir qiladi. Buni hisobotni imzolashdan oldin tekshiring, audit paytida emas.

Odatiy xatolar va oldindan nima qilish kerak

• foizlar butun davr uchun hisoblanmagan yoki shartnomaga mos kelmaydigan stavka boʻyicha hisoblangan;
• qurilish uchun olingan qarz foizlari aktiv hali foydalanishga topshirilmagan boʻlsa ham xarajatga chiqarilgan (MHXS boʻyicha hisobotda);
• taʼsischi qarzi ogʻzaki yoki muddat va stavkasiz rasmiylashtirilgan, solishtirma dalolatnomalar yoʻq;
• xorijiy ishtirok ulushi tekshirilmagan va yupqa kapitallashtirish boʻyicha limit hisoblanmagan;
• istisno qoʻllanilmaydigan joyda foizsiz qarz boʻyicha daromad aks ettirilmagan;
• buzilgan covenants aniqlanmagan, butun qarz uzoq muddatli deb koʻrsatilgan;
• kredit shartnomalari boʻyicha jarima va penyalar soliq rejimi tahlil qilinmasdan hisobga olingan.