Oʻz kapitali auditi: ustav fondi, zaxiralar, dividendlar

Tekshiruv nimalardan iborat

Auditor taʼsis hujjatlaridan bank koʻchirmasigacha boʻlgan zanjir boʻylab yuradi. Avval ustav va roʻyxatdan oʻtish maʼlumotlari solishtiriladi: ustav fondi hajmi, ishtirokchilar ulushlari yoki aksiyalar soni. Keyin — badallarning real toʻlanishi, kapital hisobvaraqlaridagi qoldiqlar, zaxiralarning shakllanishi, foydani taqsimlash qarorlari va toʻlovlarning oʻzi.

Tekshiruv natijasi faqat hisobot boʻyicha xulosa emas, balki izohlar roʻyxati hamdir: qaysi qaror qoidabuzarlik bilan qabul qilingan, qaysi toʻlov qarordan oldin amalga oshirilgan, balans va bayonnomadagi summalar qayerda mos kelmaydi. Rahbariyat soliq organi, bank yoki bitim hamkori tekshiruvidan oldin vaziyatni tuzatishi mumkin.

• taʼsis hujjatlari, roʻyxatdan oʻtish guvohnomasi va ishtirokchilar yoki aksiyadorlar reyestridan koʻchirmalar;
• ustav fondiga badallar boʻyicha toʻlov hujjatlari va qabul qilish-topshirish dalolatnomalari;
• umumiy yigʻilishlar bayonnomalari va foydani taqsimlash qarorlari;
• kapital va taqsimlanmagan foyda hisobvaraqlari boʻyicha aylanma-qoldiq qaydnomalari;
• dividendlar toʻlash qaydnomalari va soliq agentining soliq hisoboti.

Ustav fondi: toʻlash va kamaytirish

Birinchi savol — ustav fondi toʻliq toʻlanganmi. MChJ uchun qonun ustav fondi toʻliq toʻlanmaguncha foydani taqsimlash toʻgʻrisida qaror qabul qilishni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlaydi; AJ uchun esa Taʼsis etilganda fond toʻliq toʻlanmaguncha nafaqat qaror qabul qilish, balki dividend toʻlash ham mumkin emas.

Agar MChJ davlat roʻyxatidan oʻtgan paytdan boshlab bir yil ichida ustav fondini toʻliq toʻlamasa, u fondni amalda toʻlangan miqdorgacha kamaytirishni eʼlon qilishi yoki tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak. Auditor bu muddat oʻtmaganini va kamaytirish orqaga sana bilan rasmiylashtirilmaganini tekshiradi.

Alohida ravishda pul shaklida boʻlmagan badallar koʻriladi: qabul qilish-topshirish dalolatnomasi bormi, baholash tasdiqlanganmi va mol-mulk balansda taʼsis hujjatlarida koʻrsatilgan qiymatda aks ettirilganmi.

Sof aktivlar: asosiy test

Sof aktivlar qiymati buxgalteriya hisobi maʼlumotlari asosida aktivlar bilan majburiyatlarning umumiy summasi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Qonun ustav fondi taqdirini ham, dividend toʻlash huquqini ham aynan shu koʻrsatkichga bogʻlaydi.

Agar ikkinchi va har bir keyingi moliya yili yakunlari boʻyicha sof aktivlar ustav fondidan kam boʻlib qolsa, kompaniya fondni sof aktivlardan oshmaydigan miqdorgacha kamaytirishi shart (MChJ uchun kamaytirishni yana roʻyxatdan oʻtkazish ham lozim). AJ uchun qonun qoʻshimcha oqibatni nazarda tutadi: ustavni kamaytirish yoki tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilinmasa, aksiyadorlar, kreditorlar va vakolatli organlar jamiyatni sud tartibida tugatishni talab qilishga haqli.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar, mln soʻmda). MChJning ustav fondi — 100, zaxira fondi — 10, balans boʻyicha aktivlar — 400, majburiyatlar — 260. Sof aktivlar: 400 − 260 = 140. Taqsimlash uchun chegara: 100 + 10 = 110. Chegaradan ortiqcha zaxira — 30. Agar ishtirokchilar 50 ni taqsimlashga qaror qilsa, toʻlovdan keyin sof aktivlar 90 ni tashkil etadi, yaʼni 110 dan kam — hisobvaraqda taqsimlanmagan foyda yetarli boʻlishidan qatʼi nazar, bunday toʻlov qonuniy emas. Koʻpi bilan 30 taqsimlash mumkin (va ustav hamda hisob boʻyicha taqsimlashga mavjud sof foydadan oshmasligi kerak).

Shu sababli auditor sof aktivlarni ikki marta qayta hisoblaydi: qaror sanasiga va toʻlov sanasiga, shuningdek toʻlovning oʻzini hisobga olgan holda.

Zaxira fondi va foydani kapitallashtirish

AJ uchun zaxira fondi majburiy: ustav fondining kamida 15 foizi, u sof foydadan yillik ajratmalar hisobiga toʻldiriladi — ustavda belgilangan miqdorga yetguncha sof foydaning kamida 5 foizi. Fond zararlarni qoplash va qonunda sanalgan boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan, boshqacha foydalanilishi mumkin emas.

MChJ uchun zaxira fondi ustavda nazarda tutilgan boʻlsa tashkil etiladi; unda ajratmalar belgilangan miqdorga yetguncha sof foydaning 5 foizidan kam boʻlishi mumkin emas. Auditor ustav, haqiqiy ajratmalar va hisobvaraqdagi qoldiqni solishtiradi.

MChJ ustav fondini taqsimlanmagan foyda hisobiga koʻpaytirishda koʻpaytirish summasi cheklangan: u sof aktivlar qiymati bilan ustav fondi va zaxira fondi yigʻindisi oʻrtasidagi farqdan oshmasligi kerak. Oshib ketish kapital haqiqiy aktivlardan yuqori koʻrsatilganini bildiradi.

Dividendlar qonuniyligi: tartib va cheklovlar

MChJ uchun qonun sof foydani taqsimlash toʻgʻrisida har chorakda, yarim yilda bir marta yoki yilda bir marta qaror qabul qilishga ruxsat beradi; qarorni ishtirokchilarning umumiy yigʻilishi qabul qiladi. Foyda ustav fondidagi ulushlarga mutanosib taqsimlanadi, toʻlash muddati esa qaror kunidan boshlab oltmish kundan oshmasligi kerak.

Taqiqlar ikki darajada: qaror qabul qilishga va toʻlovning oʻziga. Ustav fondi toʻlanmagan, toʻlovga qobiliyatsizlik belgilari mavjud boʻlsa yoki sof aktivlar ustav va zaxira fondlaridan kam boʻlsa (yoki qaror natijasida kam boʻlib qolsa), qaror qabul qilib boʻlmaydi. Toʻlovni toʻlov paytida xuddi shunday belgilar mavjud boʻlganda amalga oshirib boʻlmaydi. Holatlar bartaraf etilgach, taqsimlash qarori qabul qilingan foyda toʻlanishi shart.

AJ uchun fond toʻlovi, toʻlovga qobiliyatsizlik va sof aktivlar boʻyicha xuddi shu cheklovlar amal qiladi. Jamiyat oʻz aybi bilan dividendlarni muddatida toʻlamasa, qayta moliyalash stavkasi boʻyicha penya hisoblanadi, ammo toʻlanmagan dividendlar summasining 50 foizidan oshmasligi kerak — auditor majburiyatlarni baholashda bu chegarani hisobga oladi.

• qaror vakolatli organ tomonidan qabul qilingan va bayonnoma bilan rasmiylashtirilgan;
• qaror sanasida ham, toʻlov sanasida ham sof aktivlar ustav va zaxira fondlari summasidan yuqori;
• toʻlovga qobiliyatsizlik belgilari yoʻq;
• toʻlov qarordan oldin amalga oshirilmagan va muddatga ulgurgan;
• ishtirokchilar boʻyicha summalar ulushlarga mutanosib.

Dividendlar boʻyicha hisob va soliqlar

Soliq hisobida hisoblangan dividendlar soliq solinadigan foydani kamaytirmaydi: ular chegirib tashlanmaydigan xarajatlar roʻyxatiga kiritilgan. Dividend toʻlovchi yuridik shaxs soliq agenti hisoblanadi; Soliq kodeksidagi stavkalar jadvalida dividendlar shaklidagi daromadlar boʻyicha soliq stavkasi 5 foizni tashkil etadi.

Dividendlar soligʻi boʻyicha hisobot hisoblangan oydan keyingi oyning yigirmanchi sanasidan kechiktirmay topshiriladi, soliq esa dividendlar toʻlangan sanadan kechiktirmay toʻlanadi. Auditor hisoblash, ushlab qolish va oʻtkazish summalari hamda sanalari toʻlov qaydnomasiga mos kelishini tekshiradi.

Hisobot MHXS boʻyicha yuritilsa, oʻz kapitali instrumentlari egalariga taqsimotlar xarajatga emas, bevosita kapitalga olib boriladi; BHMS hisobida tartib hisob siyosati va hisobvaraqlar rejasi bilan belgilanadi. Provodkalar va taqsimlash qarori oʻrtasidagi nomuvofiqlik izohlarning tez-tez uchraydigan sababidir.

Tez-tez uchraydigan xatolar

• dividendlar ustav fondi toʻliq toʻlanmasdan oldin toʻlangan;
• sof aktivlar na qaror sanasiga, na toʻlov sanasiga qayta hisoblanmagan;
• bayonnoma yoʻq yoki toʻlovdan keyingi sana bilan qoʻyilgan;
• ustav talab qilsa-da, zaxira fondi toʻldirilmagan;
• dividendlar soligʻi ushlab qolingan, lekin toʻlov sanasigacha toʻlanmagan;
• zararlarning ikkinchi yilidan keyin ustav fondi sof aktivlarga moslashtirilmagan.