Due diligence chek-listi: kompaniyadan qaysi hujjatlar soʻraladi

Avval soʻrov chuqurligini belgilang

Roʻyxatni yuborishdan oldin tekshiruv davrini tanlang. Soliq qismi uchun mezon — daʼvo muddati: umumiy qoidaga koʻra u soliq majburiyati aniqlanadigan soliq davri tugaganidan keyin uch yilni tashkil etadi (SK 88-modda). Aynan shu davr ichida soliq organi tekshiruv oʻtkazib, qoʻshimcha toʻlash talabini qoʻyishi mumkin. Shuning uchun kompaniyani sotib olishda yoki ustav kapitaliga kirishda hech boʻlmaganda shu davr uchun, soliq imtiyozlari va ayirmalari boʻyicha esa ular bogʻliq shartlar amal qilgan butun muddat uchun hujjat soʻrash maqsadga muvofiq.

Buxgalteriya hujjatlari uchun saqlash muddati uzoqroq: birlamchi hujjatlar, registrlar va hisobot hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 29-moddasi). Agar sotuvchi bu davr uchun hujjatlar yoʻq desa, bu oʻz-oʻzidan tekshiruv natijasi boʻlib, uni hisobotda qayd etish kerak.

1-blok. Hisob va hisobot

Kompaniya hisobni qanday yuritishini koʻrsatadigan hujjatlardan boshlang. Yillik moliyaviy hisobot buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot hamda izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarni oʻz ichiga oladi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 22-moddasi). Toʻplamni toʻliq soʻrang, faqat balansni emas: aynan izohlar va pul oqimlari hisoboti koʻpincha nomuvofiqliklarni koʻrsatadi.

• tekshirilayotgan davr uchun yillik moliyaviy hisobot — barcha shakllar izohlari bilan;
• hisob siyosati va unga kiritilgan oʻzgarishlar boʻyicha buyruqlar;
• hisobvaraqlar boʻyicha aylanma-saldo qaydnomalari va registrlar, kontragentlargacha tafsilot bilan;
• qoʻsh yozuv usulida yuritiladigan bosh kitob va jurnal-orderlar («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 15-moddasi);
• hisobvaraqlar rejasi va ishlatiladigan hisob dasturlari roʻyxati;
• aktivlar va majburiyatlarni oxirgi inventarizatsiya qilish hujjatlari;
• oldingi davrlar uchun auditorlik xulosalari, agar audit oʻtkazilgan boʻlsa.

2-blok. Birlamchi hujjatlar va inventarizatsiya

Xoʻjalik operatsiyalarini hisobda aks ettirish asosi — operatsiya amalga oshirilganligini qayd etuvchi birlamchi hisob hujjatlaridir («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 14-moddasi). Shu sababli registrlarni soʻraganingizdan keyin tanlab asoslovchi hujjatlarni soʻrash kerak. Hammasini soʻramang: yirik va nostandart operatsiyalar boʻyicha tanlama shakllantiring — yirik bitimlar, bogʻliq tomonlar bilan operatsiyalar, hisobdan chiqarishlar, davr oxiridagi operatsiyalar.

Inventarizatsiya natijalarini alohida soʻrang. Qonun hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligini aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan bogʻlaydi (16-modda). Agar inventarizatsiya oʻtkazilmagan boʻlsa yoki dalolatnomalar imzolanmagan boʻlsa, zaxiralar, asosiy vositalar va hisob-kitoblar qoldigʻini tasdiqlangan deb hisoblab boʻlmaydi.

• yirik operatsiyalar boʻyicha birlamchi hujjatlar tanlamasi: shartnomalar, dalolatnomalar, yuk xatlari, hisobvaraq-fakturalar;
• asosiy vositalar, zaxiralar, pul mablagʻlari va hisob-kitoblar boʻyicha inventarizatsiya roʻyxatlari va dalolatnomalari;
• oxirgi hisobot sanasiga yirik xaridorlar va yetkazib beruvchilar bilan solishtirma dalolatnomalar;
• debitorlik va kreditorlik qarzdorligining paydo boʻlgan sanalari bilan izohi;
• tasdiqlovchi hujjatlarsiz hisobga olingan operatsiyalar — agar ular boʻlsa, alohida ajratib koʻrsatish kerak.

3-blok. Soliqlar va byudjet bilan hisob-kitoblar

Soʻrovning soliq bloki hisobotdan hujjatlarga qarab quriladi. Soliq hisoboti va unga ilova qilingan hujjatlar u taqdim etilgan yildan keyingi kamida uch yil davomida saqlanadi (SK 84-modda), soliq solish maqsadlaridagi hisob hujjatlari esa daʼvo muddati tugaguncha saqlanadi (SK 79-modda). Bu normalar sotuvchida nima boʻlishi shartligini va siz undan nimani talab qila olishingizni belgilaydi.

Agar kompaniyada shartlar bajarilishiga bogʻliq soliq imtiyozlari yoki ayirmalar boʻlsa, barcha tasdiqlovchi hujjatlarni soʻrang: qonunga koʻra ular shartlar amal qilishi tugaganidan keyin kamida uch yil saqlanadi (SK 84-modda). Shartning buzilishi imtiyoz qoʻllangan butun davr uchun soliqni qayta hisoblashga olib kelishi mumkin.

• tekshirilayotgan davr uchun barcha soliqlar boʻyicha soliq hisoboti, yuborilganligi tasdigʻi bilan;
• hisobot toʻldirilgan soliq hisob-kitoblari va soliq hisobi registrlari;
• soliq organiga taqdim etilgan aniqlashtirilgan hisob-kitoblar va tushuntirishlar;
• davr uchun soliq organlarining talablari, xabarnomalari va qarorlari hamda ularga javoblar;
• soliqlar, penyalar va jarimalar boʻyicha byudjet bilan hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasi yoki maʼlumotnomasi — qoʻshma solishtirish soliq organi yoki soliq toʻlovchi taklifiga koʻra oʻtkazilishi mumkin (SK 103-modda);
• imtiyozlar, ayirmalar va qoʻllanadigan soliq rejimini tasdiqlovchi hujjatlar;
• soliq agentlari uchun — hisoblangan va toʻlangan daromadlar hamda ushlab qolingan soliqlarning shaxsiy hisobi (SK 23-modda).

4-blok. Shartnomalar, majburiyatlar va bogʻliq tomonlar

Moliyaviy raqamlarni shartnomalar bilan solishtirish kerak. Barcha shartnomalarni emas, balki baholash va xavflarga taʼsir qiluvchilarini hamda hisobotda aks etmagan shartlar roʻyxatini alohida soʻrang.

• kredit va lizing shartnomalari, garov va kafillik shartnomalari, toʻlov jadvallari;
• yirik kontragentlar bilan shartnomalar, jarimalar va kechiktirishlar shartlari;
• davr uchun bogʻliq tomonlar va ular bilan operatsiyalar roʻyxati;
• ishtirokchilar va kompaniya oʻrtasidagi qarz shartnomalari;
• kompaniya ishtirok etayotgan sud va soliq nizolari haqida maʼlumot;
• balansda aks etmagan majburiyatlar roʻyxati: kafolatlar, taʼminotlar, shartli majburiyatlar.

Olingan hujjatlar bilan ishlash va tipik xatolar

Soʻrov roʻyxati muddatlar, masʼullar va hujjat uzatishning yagona kanali boʻlgandagina ishlaydi. Soʻrovlar reyestrini yuriting: nima soʻralgan, qachon olingan, nima taqdim etilmagan va qanday sabab bilan. Muhim band boʻyicha rad etish yoki sukut ham xulosa uchun maʼlumotdir.

Tipik xatolar: davrga bogʻlamasdan hujjat soʻrash; registrlarni hisobot bilan solishtirmaslik; hisob tizimiga kirishsiz faqat nusxalar bilan cheklanish; soliq hisobotini hisob maʼlumotlari bilan taqqoslamaslik. Tekshiruv davomida nomuvofiqliklar aniqlansa, soliq toʻlovchi tuzatishlar kiritish talabini olgandan keyin besh kun ichida aniqlashtirilgan hisobot yoki nomuvofiqliklar asosnomasini taqdim etishi shartligini unutmang (SK 138-modda) — bu muddatni xarid rejalarida hisobga olish foydali. Tekshiruv yakunlarini yozma rasmiylashtirgan maʼqul, shunda ular oldi-sotdi shartnomasi shartlariga asos boʻla oladi.